महाभारत
Vamadeva on Standing in Dharma (Vamadeva on Abiding in Dharma)12.93.6-14
10369 / 15823
महाभारत · 12.93.6-14
देवनागरी

धर्मम् एवानुवर्तस्व न धर्माद् विद्यते परम् ॥
धर्मे स्थिता हि राजानो जयन्ति पृथिवीम् इमाम् ॥
अर्थसिद्धेः परं धर्मं मन्यते यो महीपतिः ॥
ऋतां च कुरुते बुद्धिं स धर्मेण विरोचते ॥
अधर्मदर्शी यो राजा बलाद् एव प्रवर्तते ॥
क्षिप्रम् एवापयातो ऽस्माद् उभौ प्रथममध्यमौ ॥
असत्पापिष्ठसचिवो वध्यो लोकस्य धर्महा ॥
सहैव परिवारेण क्षिप्रम् एवावसीदति ॥
अर्थानाम् अननुष्ठाता कामचारी विकत्थनः ॥
अपि सर्वां महीं लब्ध्वा क्षिप्रम् एव विनश्यति ॥
अथाददानः कल्याणम् अनसूयुर् जितेन्द्रियः ॥
वर्धते मतिमान् राजा स्रोतोभिर् इव सागरः ॥
न पूर्णो ऽस्मीति मन्येत धर्मतः कामतो ऽर्थतः ॥
बुद्धितो मित्रतश् चापि सततं वसुधाधिपः ॥
एतेष्व् एव हि सर्वेषु लोकयात्रा प्रतिष्ठिता ॥
एतानि शृण्वंल् लभते यशः कीर्तिं श्रियः प्रजाः ॥
एवं यो धर्मसंरम्भी धर्मार्थपरिचिन्तकः ॥
अर्थान् समीक्ष्यारभते स ध्रुवं महद् अश्नुते ॥

लिप्यंतरण (IAST)

dharmam evānuvartasva na dharmād vidyate param ||
dharme sthitā hi rājāno jayanti pṛthivīm imām ||
arthasiddheḥ paraṃ dharmaṃ manyate yo mahīpatiḥ ||
ṛtāṃ ca kurute buddhiṃ sa dharmeṇa virocate ||
adharmadarśī yo rājā balād eva pravartate ||
kṣipram evāpayāto 'smād ubhau prathamamadhyamau ||
asatpāpiṣṭhasacivo vadhyo lokasya dharmahā ||
sahaiva parivāreṇa kṣipram evāvasīdati ||
arthānām ananuṣṭhātā kāmacārī vikatthanaḥ ||
api sarvāṃ mahīṃ labdhvā kṣipram eva vinaśyati ||
athādadānaḥ kalyāṇam anasūyur jitendriyaḥ ||
vardhate matimān rājā srotobhir iva sāgaraḥ ||
na pūrṇo 'smīti manyeta dharmataḥ kāmato 'rthataḥ ||
buddhito mitrataś cāpi satataṃ vasudhādhipaḥ ||
eteṣv eva hi sarveṣu lokayātrā pratiṣṭhitā ||
etāni śṛṇvaṃl labhate yaśaḥ kīrtiṃ śriyaḥ prajāḥ ||
evaṃ yo dharmasaṃrambhī dharmārthaparicintakaḥ ||
arthān samīkṣyārabhate sa dhruvaṃ mahad aśnute ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
धर्मम् एव अनुवर्तस्वdharmam eva anuvartasvaдхарме именно следуй; держись
न धर्मात् विद्यते परम्na dharmāt vidyate paramнет ничего выше дхармы; превыше
धर्मे स्थिताः हि राजानःdharme sthitāḥ hi rājānaḥстоящие в дхарме ведь цари; утверждённые
जयन्ति पृथिवीम् इमाम्jayanti pṛthivīm imāmзавоёвывают эту землю; побеждают
अर्थ सिद्धेः परम् धर्मम्artha siddheḥ param dharmamвыше достижения пользы дхарму; превыше выгоды
मन्यते यः मही पतिःmanyate yaḥ mahī patiḥсчитает который владыка земли; царь
ऋताम् च कुरुते बुद्धिम्ṛtām ca kurute buddhimи истинной делает мысль; разум
सः धर्मेण विरोचतेsaḥ dharmeṇa virocateон дхармой сияет; выделяется
अधर्म दर्शी यः राजाadharma darśī yaḥ rājāцарь, видящий адхарму; склонный к ней
बलात् एव प्रवर्ततेbalāt eva pravartateсилой именно действует; принуждает
क्षिप्रम् एव अपयातः अस्मात्kṣipram eva apayātaḥ asmātбыстро именно уходит отсюда; падает
उभौ प्रथम मध्यमौubhau prathama madhyamauоба, первый и средний; уровни
असत् पापिष्ठ सचिवःasat pāpiṣṭha sacivaḥимеющий дурного, грешнейшего советника; помощника
वध्यः लोकस्य धर्म हाvadhyaḥ lokasya dharma hāподлежащий убийству, губитель дхармы мира; общества
सह एव परिवारेणsaha eva parivāreṇaвместе именно с окружением; свитой
क्षिप्रम् एव अवसीदतिkṣipram eva avasīdatiбыстро именно гибнет; падает
अर्थानाम् अननुष्ठाताarthānām ananuṣṭhātāне исполняющий дел пользы; обязанностей
काम चारी विकत्थनःkāma cārī vikatthanaḥидущий за желанием, хвастливый; самовольный
अपि सर्वाम् महीम् लब्ध्वाapi sarvām mahīm labdhvāдаже всю землю получив; обретя
क्षिप्रम् एव विनश्यतिkṣipram eva vinaśyatiбыстро именно погибает; разрушается
अथ आददानः कल्याणम्atha ādadānaḥ kalyāṇamа принимающий благой совет; добро
अनसूयुः जित इन्द्रियःanasūyuḥ jita indriyaḥнезавистливый, победивший чувства; сдержанный
वर्धते मतिमान् राजाvardhate matimān rājāвозрастает разумный царь; процветает
स्रोतोभिः इव सागरःsrotobhiḥ iva sāgaraḥкак океан потоками; реками
न पूर्णः अस्मि इति मन्येतna pūrṇaḥ asmi iti manyeta«я полон» так не должен думать; доволен
धर्मतः कामतः अर्थतःdharmataḥ kāmataḥ arthataḥсо стороны дхармы, желания, пользы; целей
बुद्धितः मित्रतः च अपिbuddhitaḥ mitrataḥ ca apiсо стороны разума и друзей также; советов
सततम् वसुधा अधिपःsatatam vasudhā adhipaḥпостоянно владыка земли; царь
एतेषु एव हि सर्वेषुeteṣu eva hi sarveṣuв этих всех именно; во всём этом
लोक यात्रा प्रतिष्ठिताloka yātrā pratiṣṭhitāдвижение мира основано; жизнь
एतानि शृण्वन् लभतेetāni śṛṇvan labhateэто слушая, получает; обретает
यशः कीर्तिम् श्रियः प्रजाःyaśaḥ kīrtim śriyaḥ prajāḥславу, известность, Шри и подданных; людей
एवम् यः धर्म संरम्भीevam yaḥ dharma saṃrambhīтак кто ревностен в дхарме; усерден
धर्म अर्थ परिचिन्तकःdharma artha paricintakaḥобдумывающий дхарму и пользу; артху
अर्थान् समीक्ष्य आरभतेarthān samīkṣya ārabhateдела рассмотрев, начинает; предпринимает
सः ध्रुवम् महत् अश्नुतेsaḥ dhruvam mahat aśnuteон несомненно великое получает; достигает
अनुवाद

Вамадева сказал: «Следуй именно дхарме: нет ничего выше дхармы. Цари, стоящие в дхарме, завоёвывают эту землю. Владыка земли, который считает дхарму выше достижения выгоды и делает свой разум истинным, сияет дхармой. Царь, который видит адхарму и действует одной силой, быстро уходит отсюда, утратив и начальный, и средний успех. Имеющий дурного и грешнейшего советника, губитель дхармы мира, подлежит уничтожению и быстро гибнет вместе со своим окружением. Тот, кто не исполняет дел пользы, идёт за желанием и хвастается, быстро погибает, даже если получил всю землю. Но разумный царь, принимающий добро, независтливый и победивший чувства, возрастает, как океан от потоков. Владыка земли никогда не должен думать: “Я полон” — ни в дхарме, ни в желании, ни в пользе, ни в разуме, ни в друзьях. На всём этом основано движение мира; слушая это, царь получает славу, известность, Шри и подданных. Кто так ревностен в дхарме, обдумывает дхарму и пользу и начинает дела после рассмотрения, тот несомненно достигает великого».

संस्करण

ed7a66d26109 · प्रकाशित 20 जून 2026, 7:49:25 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से