महाभारत
Janaka's Counsel to the Warriors (Janaka's Instruction to the Warriors)12.100.9-14
10398 / 15823
महाभारत · 12.100.9-14
देवनागरी

गजानां रथिनो मध्ये रथानाम् अनु सादिनः ॥
सादिनाम् अन्तरा स्थाप्यं पादातम् इह दंशितम् ॥
य एवं व्यूहते राजा स नित्यं जयते द्विषः ॥
तस्माद् एवं विधातव्यं नित्यम् एव युधिष्ठिर ॥
सर्वे सुकृतम् इच्छन्तः सुयुद्धेनातिमन्यवः ॥
क्षोभयेयुर् अनीकानि सागरं मकरा इव ॥
हर्षयेयुर् विषण्णांश् च व्यवस्थाप्य परस्परम् ॥
जितां च भूमिं रक्षेत भग्नान् नात्यनुसारयेत् ॥
पुनरावर्तमानानां निराशानां च जीविते ॥
न वेगः सुसहो राजंस् तस्मान् नात्यनुसारयेत् ॥
न हि प्रहर्तुम् इच्छन्ति शूराः प्राद्रवतां भयात् ॥
तस्मात् पलायमानानां कुर्यान् नात्यनुसारणम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

gajānāṃ rathino madhye rathānām anu sādinaḥ ||
sādinām antarā sthāpyaṃ pādātam iha daṃśitam ||
ya evaṃ vyūhate rājā sa nityaṃ jayate dviṣaḥ ||
tasmād evaṃ vidhātavyaṃ nityam eva yudhiṣṭhira ||
sarve sukṛtam icchantaḥ suyuddhenātimanyavaḥ ||
kṣobhayeyur anīkāni sāgaraṃ makarā iva ||
harṣayeyur viṣaṇṇāṃś ca vyavasthāpya parasparam ||
jitāṃ ca bhūmiṃ rakṣeta bhagnān nātyanusārayet ||
punarāvartamānānāṃ nirāśānāṃ ca jīvite ||
na vegaḥ susaho rājaṃs tasmān nātyanusārayet ||
na hi prahartum icchanti śūrāḥ prādravatāṃ bhayāt ||
tasmāt palāyamānānāṃ kuryān nātyanusāraṇam ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
गजानाम् रथिनः मध्येgajānām rathinaḥ madhyeсреди слонов колесничих; колесничих между слонами
रथानाम् अनु सादिनःrathānām anu sādinaḥпосле колесниц всадников; конницу за колесницами
सादिनाम् अन्तराsādinām antarāмежду всадниками; среди конных
स्थाप्यम् पादातम्sthāpyam pādātamследует ставить пехоту; пехотинца надо разместить
इह दंशितम्iha daṃśitamздесь вооружённую; закованную в броню
यः एवम् व्यूहते राजाyaḥ evam vyūhate rājāцарь, который так строит войско; выстраивает порядок
सः नित्यम् जयते द्विषःsaḥ nityam jayate dviṣaḥон всегда побеждает врагов; одоляет недругов
तस्मात् एवम् विधातव्यम्tasmāt evam vidhātavyamпоэтому так следует устраивать; надо располагать
नित्यम् एव युधिष्ठिरnityam eva yudhiṣṭhiraвсегда именно, Юдхиштхира; постоянно
सर्वे सुकृतम् इच्छन्तःsarve sukṛtam icchantaḥвсе желающие заслуги; стремящиеся к добру
सुयुद्धेन अतिमन्यवःsuyuddhena atimanyavaḥхорошей битвой, сильно разгневанные; воинственно пылкие
क्षोभयेयुः अनीकानिkṣobhayeyuḥ anīkāniпусть потрясают войска; будоражат строи
सागरम् मकराः इवsāgaram makarāḥ ivaкак макары океан; морских чудовищ море
हर्षयेयुः विषण्णान् चharṣayeyuḥ viṣaṇṇān caпусть воодушевляют унылых; ободряют павших духом
व्यवस्थाप्य परस्परम्vyavasthāpya parasparamпоставив друг друга в порядок; взаимно упорядочив
जिताम् च भूमिम् रक्षेतjitām ca bhūmim rakṣetaи завоёванную землю пусть охраняет; защитит
भग्नान् न अति अनुसारयेत्bhagnān na ati anusārayetразбитых не слишком преследует; не гонится чрезмерно
पुनर् आवर्तमानानाम्punar āvartamānānāmу возвращающихся снова; поворачивающих назад
निराशानाम् च जीवितेnirāśānām ca jīviteи отчаявшихся в жизни; не надеющихся жить
न वेगः सुसहःna vegaḥ susahaḥнатиск нелегко выдержать; порыв трудно терпим
राजन्rājanо царь; владыка
तस्मात् न अति अनुसारयेत्tasmāt na ati anusārayetпоэтому не следует чрезмерно преследовать; не гнаться слишком
न हि प्रहर्तुम् इच्छन्तिna hi prahartum icchantiведь не хотят ударять; не стремятся поражать
शूराःśūrāḥгерои; храбрецы
प्राद्रवताम् भयात्prādravatām bhayātубегающих от страха; побежавших в ужасе
तस्मात् पलायमानानाम्tasmāt palāyamānānāmпоэтому бегущих; отступающих
कुर्यात् न अति अनुसारणम्kuryāt na ati anusāraṇamпусть не делает чрезмерного преследования; не гонится слишком
अनुवाद

«Колесничих следует ставить среди слонов, всадников — за колесницами, а вооружённую пехоту — между всадниками. Царь, который так строит войско, всегда побеждает врагов; поэтому, Юдхиштхира, порядок следует устраивать именно так. Все, желающие заслуги и разгорячённые доброй битвой, пусть потрясают вражеские строи, как макары океан. Пусть они воодушевляют унылых, взаимно поддерживают порядок, охраняют завоёванную землю и не преследуют разбитых слишком далеко. О царь, натиск тех, кто снова поворачивает назад и уже отчаялся в жизни, трудно выдержать; поэтому не следует чрезмерно преследовать. Герои не желают поражать тех, кто бежит от страха; поэтому за бегущими не надо устраивать слишком сильную погоню».

संस्करण

2f6083eed6ad · प्रकाशित 20 जून 2026, 8:11:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से