युधिष्ठिर उवाच
जैत्र्या वा कानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ ॥
पृतनायाः प्रशस्तानि तानीहेच्छामि वेदितुम् ॥
भीष्म उवाच
जैत्र्या वा यानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ ॥
पृतनायाः प्रशस्तानि तानि वक्ष्यामि सर्वशः ॥
दैवं पूर्वं विकुरुते मानुषे कालचोदिते ॥
तद् विद्वांसो ऽनुपश्यन्ति ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा ॥
प्रायश्चित्तविधिं चात्र जपहोमांश् च तद्विदः ॥
मङ्गलानि च कुर्वन्तः शमयन्त्य् अहितान्य् अपि ॥
उदीर्णमनसो योधा वाहनानि च भारत ॥
यस्यां भवन्ति सेनायां ध्रुवं तस्यां जयं वदेत् ॥
अन्व् एनां वायवो वान्ति तथैवेन्द्रधनूंषि च ॥
अनुप्लवन्ते मेघाश् च तथादित्यस्य रश्मयः ॥
गोमायवश् चानुलोमा वडा गृध्राश् च सर्वशः ॥
आचरेयुर् यदा सेनां तदा सिद्धिर् अनुत्तमा ॥
प्रसन्नभाः पावक ऊर्ध्वरश्मिः; प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः ॥
पुण्या गन्धाश् चाहुतीनां प्रवान्ति; जयस्यैतद् भाविनो रूपम् आहुः ॥
गम्भीरशब्दाश् च महास्वनाश् च; शङ्खाश् च भेर्यश् च नदन्ति यत्र ॥
युयुत्सवश् चाप्रतीपा भवन्ति; जयस्यैतद् भाविनो रूपम् आहुः ॥
इष्टा मृगाः पृष्ठतो वामतश् च; संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च ॥
जिघांसतां दक्षिणाः सिद्धिम् आहुर्; ये त्व् अग्रतस् ते प्रतिषेधयन्ति ॥
मङ्गल्यशब्दाः शकुना वदन्ति; हंसाः क्रौञ्चाः शतपत्राश् च चाषाः ॥
हृष्टा योधाः सत्त्ववन्तो भवन्ति; जयस्यैतद् भाविनो रूपम् आहुः ॥
शस्त्रैः पत्रैः कवचैः केतुभिश् च; सुभानुभिर् मुखवर्णैश् च यूनाम् ॥
भ्राजिष्मती दुष्प्रतिप्रेक्षणीया; येषां चमूस् ते ऽभिभवन्ति शत्रून् ॥
शुश्रूषवश् चानभिमानिनश् च; परस्परं सौहृदम् आस्थिताश् च ॥
येषां योधाः शौचम् अनुष्ठिताश् च; जयस्यैतद् भाविनो रूपम् आहुः ॥
yudhiṣṭhira uvāca
jaitryā vā kāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha ||
pṛtanāyāḥ praśastāni tānīhecchāmi veditum ||
bhīṣma uvāca
jaitryā vā yāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha ||
pṛtanāyāḥ praśastāni tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ ||
daivaṃ pūrvaṃ vikurute mānuṣe kālacodite ||
tad vidvāṃso 'nupaśyanti jñānadīrgheṇa cakṣuṣā ||
prāyaścittavidhiṃ cātra japahomāṃś ca tadvidaḥ ||
maṅgalāni ca kurvantaḥ śamayanty ahitāny api ||
udīrṇamanaso yodhā vāhanāni ca bhārata ||
yasyāṃ bhavanti senāyāṃ dhruvaṃ tasyāṃ jayaṃ vadet ||
anv enāṃ vāyavo vānti tathaivendradhanūṃṣi ca ||
anuplavante meghāś ca tathādityasya raśmayaḥ ||
gomāyavaś cānulomā vaḍā gṛdhrāś ca sarvaśaḥ ||
ācareyur yadā senāṃ tadā siddhir anuttamā ||
prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ; pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ ||
puṇyā gandhāś cāhutīnāṃ pravānti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ ||
gambhīraśabdāś ca mahāsvanāś ca; śaṅkhāś ca bheryaś ca nadanti yatra ||
yuyutsavaś cāpratīpā bhavanti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ ||
iṣṭā mṛgāḥ pṛṣṭhato vāmataś ca; saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca ||
jighāṃsatāṃ dakṣiṇāḥ siddhim āhur; ye tv agratas te pratiṣedhayanti ||
maṅgalyaśabdāḥ śakunā vadanti; haṃsāḥ krauñcāḥ śatapatrāś ca cāṣāḥ ||
hṛṣṭā yodhāḥ sattvavanto bhavanti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ ||
śastraiḥ patraiḥ kavacaiḥ ketubhiś ca; subhānubhir mukhavarṇaiś ca yūnām ||
bhrājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā; yeṣāṃ camūs te 'bhibhavanti śatrūn ||
śuśrūṣavaś cānabhimāninaś ca; parasparaṃ sauhṛdam āsthitāś ca ||
yeṣāṃ yodhāḥ śaucam anuṣṭhitāś ca; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ ||
Юдхиштхира спросил: «Лучший из людей, я хочу узнать, какие признаки у победоносного войска считаются похвальными». Бхишма ответил: «Лучший из людей, я полностью расскажу тебе о признаках победоносного войска. Когда приходит время для человеческих действий, сначала проявляется божественный знак; мудрые видят это далёким оком знания. Знатоки, совершая искупления, джапу, хому и благоприятные обряды, успокаивают даже неблагоприятные признаки. Если в каком войске воины и животные воодушевлены, у такого войска можно уверенно предсказывать победу. Когда ветры, радуги, облака и солнечные лучи следуют за ним, а шакалы, птицы и грифы ведут себя благоприятно вокруг войска, тогда успех непревзойдён. Ясное пламя, поднимающее лучи вверх, с завитком направо и без дыма, и святые запахи жертвенных приношений называют признаком будущей победы. Глубокий и великий звук раковин и литавр, а также воины, желающие сражаться и не противящиеся бою, — это тоже признак грядущей победы. Благоприятные звери сзади и слева хороши для выступающих, а справа — для тех, кто идёт поражать врага; те же, кто появляются впереди, препятствуют. Счастливые крики птиц, радостные и мужественные воины, блистающее и трудное для взгляда войско с оружием, доспехами, панцирями, знамёнами и сияющими лицами юношей — всё это признаки победы. Там, где воины послушны, лишены гордыни, держатся взаимной дружбы и соблюдают чистоту, говорят о признаке будущей победы».
f9bb7ab1f214 · प्रकाशित 20 जून 2026, 8:21:46 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Бхишма сочетает знаки судьбы с состоянием людей. Победа предвещается не только небесными и природными признаками, но и чистотой, послушанием, единством и отсутствием гордыни в войске.