महाभारत
The Strength and Ruin of Confederacies (The Strength and Ruin of Communal Alliances)12.108.1-9
10433 / 15823
महाभारत · 12.108.1-9
देवनागरी

युधिष्ठिर उवाच
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ॥
धर्मो वृत्तं च वृत्तिश् च वृत्त्युपायफलानि च ॥
राज्ञां वृत्तं च कोशश् च कोशसंजननं महत् ॥
अमात्यगुणवृद्धिश् च प्रकृतीनां च वर्धनम् ॥
षाड्गुण्यगुणकल्पश् च सेनानीतिस् तथैव च ॥
दुष्टस्य च परिज्ञानम् अदुष्टस्य च लक्षणम् ॥
समहीनाधिकानां च यथावल् लक्षणोच्चयः ॥
मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा स्थेयं विवर्धता ॥
क्षीणसंग्रहवृत्तिश् च यथावत् संप्रकीर्तिता ॥
लघुनादेशरूपेण ग्रन्थयोगेन भारत ॥
विजिगीषोस् तथावृत्तम् उक्तं चैव तथैव ते ॥
गणानां वृत्तिम् इच्छामि श्रोतुं मतिमतां वर ॥
यथा गणाः प्रवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत ॥
अरीन् हि विजिगीषन्ते सुहृदः प्राप्नुवन्ति च ॥
भेदमूलो विनाशो हि गणानाम् उपलभ्यते ॥
मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनाम् इति मे मतिः ॥
एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं निखिलेन परंतप ॥
यथा च ते न भिद्येरंस् तच् च मे ब्रूहि पार्थिव ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa ||
dharmo vṛttaṃ ca vṛttiś ca vṛttyupāyaphalāni ca ||
rājñāṃ vṛttaṃ ca kośaś ca kośasaṃjananaṃ mahat ||
amātyaguṇavṛddhiś ca prakṛtīnāṃ ca vardhanam ||
ṣāḍguṇyaguṇakalpaś ca senānītis tathaiva ca ||
duṣṭasya ca parijñānam aduṣṭasya ca lakṣaṇam ||
samahīnādhikānāṃ ca yathāval lakṣaṇoccayaḥ ||
madhyamasya ca tuṣṭyarthaṃ yathā stheyaṃ vivardhatā ||
kṣīṇasaṃgrahavṛttiś ca yathāvat saṃprakīrtitā ||
laghunādeśarūpeṇa granthayogena bhārata ||
vijigīṣos tathāvṛttam uktaṃ caiva tathaiva te ||
gaṇānāṃ vṛttim icchāmi śrotuṃ matimatāṃ vara ||
yathā gaṇāḥ pravardhante na bhidyante ca bhārata ||
arīn hi vijigīṣante suhṛdaḥ prāpnuvanti ca ||
bhedamūlo vināśo hi gaṇānām upalabhyate ||
mantrasaṃvaraṇaṃ duḥkhaṃ bahūnām iti me matiḥ ||
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ nikhilena paraṃtapa ||
yathā ca te na bhidyeraṃs tac ca me brūhi pārthiva ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
युधिष्ठिर उवाचyudhiṣṭhira uvācaЮдхиштхира сказал; Юдхиштхира спросил
ब्राह्मण क्षत्रिय विशाम्brāhmaṇa kṣatriya viśāmбрахманов, кшатриев и вайшьев; трёх варн
शूद्राणाम् च परंतपśūdrāṇām ca paraṃtapaи шудр, покоритель врагов; о губитель недругов
धर्मः वृत्तम् चdharmaḥ vṛttam caдхарма и поведение; нрав
वृत्तिः चvṛttiḥ caи образ жизни; средства существования
वृत्ति उपाय फलानि चvṛtti upāya phalāni caи плоды средств жизни; способов пропитания
राज्ञाम् वृत्तम् चrājñām vṛttam caи поведение царей; нрав правителей
कोशः चkośaḥ caи казна; сокровищница
कोश संजननम् महत्kośa saṃjananam mahatи великое создание казны; пополнение
अमात्य गुण वृद्धिः चamātya guṇa vṛddhiḥ caи возрастание качеств министров; советников
प्रकृतीनाम् च वर्धनम्prakṛtīnām ca vardhanamи укрепление подданных; составных сил
षाड्गुण्य गुण कल्पः चṣāḍguṇya guṇa kalpaḥ caи применение качеств шести мер; шести политик
सेना नीतिः तथा एव चsenā nītiḥ tathā eva caи военная политика также; ведение армии
दुष्टस्य च परिज्ञानम्duṣṭasya ca parijñānamи распознавание дурного; испорченного
अदुष्टस्य च लक्षणम्aduṣṭasya ca lakṣaṇamи признак неиспорченного; доброго
सम हीन अधिकानाम् चsama hīna adhikānām caи равных, низших и высших; по силе
यथावत् लक्षण उच्चयःyathāvat lakṣaṇa uccayaḥсобрание признаков как следует; точное
मध्यमस्य च तुष्ट्य् अर्थम्madhyamasya ca tuṣṭy arthamи ради удовлетворения среднего; срединного царя
यथा स्थेयम् विवर्धताyathā stheyam vivardhatāкак следует стоять растущему; укрепляющемуся
क्षीण संग्रह वृत्तिः चkṣīṇa saṃgraha vṛttiḥ caи поведение лишённого собрания сил; ослабленного
यथावत् संप्रकीर्तिताyathāvat saṃprakīrtitāкак следует рассказано; изложено
लघुना आदेश रूपेणlaghunā ādeśa rūpeṇaкратко, в виде наставления; указания
ग्रन्थ योगेन भारतgrantha yogena bhārataсвязью учения, о Бхарата; текстом
विजिगीषोः तथा वृत्तम्vijigīṣoḥ tathā vṛttamтакже поведение желающего победить; завоевателя
उक्तम् च एवuktam ca evaи сказано именно; изложено
तथा एव तेtathā eva teтак же тобой; именно так
गणानाम् वृत्तिम् इच्छामिgaṇānām vṛttim icchāmiповедение общин желаю; союзов
श्रोतुम् मतिमताम् वरśrotum matimatām varaуслышать, лучший из мудрых; разумных
यथा गणाः प्रवर्धन्तेyathā gaṇāḥ pravardhanteкак общины возрастают; укрепляются
न भिद्यन्ते च भारतna bhidyante ca bhārataи не раскалываются, Бхарата; не распадаются
अरीन् हि विजिगीषन्तेarīn hi vijigīṣanteведь врагов желают победить; одолеть
सुहृदः प्राप्नुवन्ति चsuhṛdaḥ prāpnuvanti caи друзей приобретают; получают
भेद मूलः विनाशः हिbheda mūlaḥ vināśaḥ hiведь разрушение имеет корень в расколе; разделении
गणानाम् उपलभ्यतेgaṇānām upalabhyateу общин наблюдается; видится
मन्त्र संवरणम् दुःखम्mantra saṃvaraṇam duḥkhamсохранение совета трудно; тайны
बहूनाम् इति मे मतिःbahūnām iti me matiḥдля многих, таково моё мнение; мысль
एतत् इच्छामि अहम् श्रोतुम्etat icchāmi aham śrotumэто я хочу услышать; узнать
निखिलेन परंतपnikhilena paraṃtapaполностью, покоритель врагов; без остатка
यथा च ते न भिद्येरन्yathā ca te na bhidyeranи как они не раскололись бы; не распались
तत् च मे ब्रूहि पार्थिवtat ca me brūhi pārthivaи это мне скажи, царь; объясни
अनुवाद

Юдхиштхира сказал: «Покоритель врагов, ты уже кратко и связно изложил дхарму, поведение, образ жизни и плоды средств существования брахманов, кшатриев, вайшьев и шудр; поведение царей, казну и её пополнение; качества министров, укрепление подданных, шесть политических мер, военную политику, распознавание дурного и признаки неиспорченного, признаки равных, низших и высших, как растущему царю держаться ради удовлетворения среднего, и как должен вести себя ослабленный. Ты также рассказал о поведении желающего победить. Теперь, лучший из мудрых, я хочу услышать о поведении общин: как они возрастают и не раскалываются, как побеждают врагов и обретают друзей. Ведь разрушение общин, как видно, коренится в расколе, а сохранить совет в тайне среди многих трудно. Я хочу услышать это полностью, покоритель врагов: скажи мне, как им не распадаться».

संस्करण

7a1f79cb1b37 · प्रकाशित 20 जून 2026, 8:39:44 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से