युधिष्ठिर उवाच
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ॥
धर्मो वृत्तं च वृत्तिश् च वृत्त्युपायफलानि च ॥
राज्ञां वृत्तं च कोशश् च कोशसंजननं महत् ॥
अमात्यगुणवृद्धिश् च प्रकृतीनां च वर्धनम् ॥
षाड्गुण्यगुणकल्पश् च सेनानीतिस् तथैव च ॥
दुष्टस्य च परिज्ञानम् अदुष्टस्य च लक्षणम् ॥
समहीनाधिकानां च यथावल् लक्षणोच्चयः ॥
मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा स्थेयं विवर्धता ॥
क्षीणसंग्रहवृत्तिश् च यथावत् संप्रकीर्तिता ॥
लघुनादेशरूपेण ग्रन्थयोगेन भारत ॥
विजिगीषोस् तथावृत्तम् उक्तं चैव तथैव ते ॥
गणानां वृत्तिम् इच्छामि श्रोतुं मतिमतां वर ॥
यथा गणाः प्रवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत ॥
अरीन् हि विजिगीषन्ते सुहृदः प्राप्नुवन्ति च ॥
भेदमूलो विनाशो हि गणानाम् उपलभ्यते ॥
मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनाम् इति मे मतिः ॥
एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं निखिलेन परंतप ॥
यथा च ते न भिद्येरंस् तच् च मे ब्रूहि पार्थिव ॥
yudhiṣṭhira uvāca
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa ||
dharmo vṛttaṃ ca vṛttiś ca vṛttyupāyaphalāni ca ||
rājñāṃ vṛttaṃ ca kośaś ca kośasaṃjananaṃ mahat ||
amātyaguṇavṛddhiś ca prakṛtīnāṃ ca vardhanam ||
ṣāḍguṇyaguṇakalpaś ca senānītis tathaiva ca ||
duṣṭasya ca parijñānam aduṣṭasya ca lakṣaṇam ||
samahīnādhikānāṃ ca yathāval lakṣaṇoccayaḥ ||
madhyamasya ca tuṣṭyarthaṃ yathā stheyaṃ vivardhatā ||
kṣīṇasaṃgrahavṛttiś ca yathāvat saṃprakīrtitā ||
laghunādeśarūpeṇa granthayogena bhārata ||
vijigīṣos tathāvṛttam uktaṃ caiva tathaiva te ||
gaṇānāṃ vṛttim icchāmi śrotuṃ matimatāṃ vara ||
yathā gaṇāḥ pravardhante na bhidyante ca bhārata ||
arīn hi vijigīṣante suhṛdaḥ prāpnuvanti ca ||
bhedamūlo vināśo hi gaṇānām upalabhyate ||
mantrasaṃvaraṇaṃ duḥkhaṃ bahūnām iti me matiḥ ||
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ nikhilena paraṃtapa ||
yathā ca te na bhidyeraṃs tac ca me brūhi pārthiva ||
Юдхиштхира сказал: «Покоритель врагов, ты уже кратко и связно изложил дхарму, поведение, образ жизни и плоды средств существования брахманов, кшатриев, вайшьев и шудр; поведение царей, казну и её пополнение; качества министров, укрепление подданных, шесть политических мер, военную политику, распознавание дурного и признаки неиспорченного, признаки равных, низших и высших, как растущему царю держаться ради удовлетворения среднего, и как должен вести себя ослабленный. Ты также рассказал о поведении желающего победить. Теперь, лучший из мудрых, я хочу услышать о поведении общин: как они возрастают и не раскалываются, как побеждают врагов и обретают друзей. Ведь разрушение общин, как видно, коренится в расколе, а сохранить совет в тайне среди многих трудно. Я хочу услышать это полностью, покоритель врагов: скажи мне, как им не распадаться».
7a1f79cb1b37 · प्रकाशित 20 जून 2026, 8:39:44 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Юдхиштхира переводит разговор от власти одного царя к устойчивости союза многих. Главная проблема общины — не внешняя сила врага, а внутренний раскол и утрата тайного совета.