मन्त्रगुप्तिः प्रधानेषु चारश् चामित्रकर्शन ॥
न गणाः कृत्स्नशो मन्त्रं श्रोतुम् अर्हन्ति भारत ॥
गणमुख्यैस् तु संभूय कार्यं गणहितं मिथः ॥
पृथग् गणस्य भिन्नस्य विमतस्य ततो ऽन्यथा ॥
अर्थाः प्रत्यवसीदन्ति तथानर्था भवन्ति च ॥
तेषाम् अन्योन्यभिन्नानां स्वशक्तिम् अनुतिष्ठताम् ॥
निग्रहः पण्डितैः कार्यः क्षिप्रम् एव प्रधानतः ॥
कुलेषु कलहा जाताः कुलवृद्धैर् उपेक्षिताः ॥
गोत्रस्य राजन् कुर्वन्ति गणसंभेदकारिकाम् ॥
आभ्यन्तरं भयं रक्ष्यं सुरक्ष्यं बाह्यतो भयम् ॥
अभ्यन्तराद् भयं जातं सद्यो मूलं निकृन्तति ॥
अकस्मात् क्रोधलोभाद् वा मोहाद् वापि स्वभावजात् ॥
अन्योन्यं नाभिभाषन्ते तत् पराभवलक्षणम् ॥
जात्या च सदृशाः सर्वे कुलेन सदृशास् तथा ॥
न तु शौर्येण बुद्ध्या वा रूपद्रव्येण वा पुनः ॥
भेदाच् चैव प्रमादाच् च नाम्यन्ते रिपुभिर् गणाः ॥
तस्मात् संघातम् एवाहुर् गणानां शरणं महत् ॥
mantraguptiḥ pradhāneṣu cāraś cāmitrakarśana ||
na gaṇāḥ kṛtsnaśo mantraṃ śrotum arhanti bhārata ||
gaṇamukhyais tu saṃbhūya kāryaṃ gaṇahitaṃ mithaḥ ||
pṛthag gaṇasya bhinnasya vimatasya tato 'nyathā ||
arthāḥ pratyavasīdanti tathānarthā bhavanti ca ||
teṣām anyonyabhinnānāṃ svaśaktim anutiṣṭhatām ||
nigrahaḥ paṇḍitaiḥ kāryaḥ kṣipram eva pradhānataḥ ||
kuleṣu kalahā jātāḥ kulavṛddhair upekṣitāḥ ||
gotrasya rājan kurvanti gaṇasaṃbhedakārikām ||
ābhyantaraṃ bhayaṃ rakṣyaṃ surakṣyaṃ bāhyato bhayam ||
abhyantarād bhayaṃ jātaṃ sadyo mūlaṃ nikṛntati ||
akasmāt krodhalobhād vā mohād vāpi svabhāvajāt ||
anyonyaṃ nābhibhāṣante tat parābhavalakṣaṇam ||
jātyā ca sadṛśāḥ sarve kulena sadṛśās tathā ||
na tu śauryeṇa buddhyā vā rūpadravyeṇa vā punaḥ ||
bhedāc caiva pramādāc ca nāmyante ripubhir gaṇāḥ ||
tasmāt saṃghātam evāhur gaṇānāṃ śaraṇaṃ mahat ||
«Изнуритель врагов, тайный совет должен храниться у главных людей, как и разведка. Общины целиком не должны слышать весь совет, Бхарата. Но главы общин должны собираться вместе и взаимно совершать то, что полезно общине. Иначе у разделённой и несогласной общины цели рушатся, а несчастья возникают. Тех, кто взаимно раскололся и действует каждый по своей силе, мудрые должны быстро сдерживать, прежде всего. Ссоры, возникшие в родах и оставленные старейшинами без внимания, о царь, становятся причиной раскола всей общины. Внутренней опасности надо остерегаться; от внешней опасности можно хорошо защититься. Опасность, возникшая изнутри, сразу подрезает корень. Если люди внезапно из гнева, алчности или заблуждения, рождённого их природой, перестают разговаривать друг с другом, это признак поражения. Все могут быть сходны по рождению и роду, но не по доблести, разуму, облику или богатству. От раскола и беспечности общины сгибаются перед врагами; поэтому соединение называют великим прибежищем общин».
6d7fec60b7be · प्रकाशित 20 जून 2026, 8:39:44 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Завершение главы формулирует главный закон союза: внешнего врага можно удержать, но внутренний разрыв подрезает корень сразу. Единство должно охраняться через совет глав, дисциплину и своевременное прекращение родовых ссор.