Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
The Pigeon Honors the Fowler as a Guest12.142.11-19
10601 / 15823
महाभारत · 12.142.11-19
॥
देवनागरी

एवं विलपतस् तस्य द्विजस्यार्तस्य तत्र वै ॥
गृहीता शकुनघ्नेन भार्या शुश्राव भारतीम् ॥
न सा स्त्रीत्य् अभिभाषा स्याद् यस्या भर्ता न तुष्यति ॥
अग्निसाक्षिकम् अप्य् एतद् भर्ता हि शरणं स्त्रियः ॥
इति संचिन्त्य दुःखार्ता भर्तारं दुःखितं तदा ॥
कपोती लुब्धकेनाथ यत्ता वचनम् अब्रवीत् ॥
हन्त वक्ष्यामि ते श्रेयः श्रुत्वा च कुरु तत् तथा ॥
शरणागतसंत्राता भव कान्त विशेषतः ॥
एष शाकुनिकः शेते तव वासं समाश्रितः ॥
शीतार्तश् च क्षुधार्तश् च पूजाम् अस्मै प्रयोजय ॥
यो हि कश् चिद् द्विजं हन्याद् गां वा लोकस्य मातरम् ॥
शरणागतं च यो हन्यात् तुल्यं तेषां च पातकम् ॥
यास्माकं विहिता वृत्तिः कापोती जातिधर्मतः ॥
सा न्याय्यात्मवता नित्यं त्वद्विधेनाभिवर्तितुम् ॥
यस् तु धर्मं यथाशक्ति गृहस्थो ह्य् अनुवर्तते ॥
स प्रेत्य लभते लोकान् अक्षयान् इति शुश्रुम ॥
स त्वं संतानवान् अद्य पुत्रवान् अपि च द्विज ॥
तत् स्वदेहे दयां त्यक्त्वा धर्मार्थौ परिगृह्य वै ॥
पूजाम् अस्मै प्रयुङ्क्ष्व त्वं प्रीयेतास्य मनो यथा ॥

लिप्यंतरण (IAST)

evaṃ vilapatas tasya dvijasyārtasya tatra vai ||
gṛhītā śakunaghnena bhāryā śuśrāva bhāratīm ||
na sā strīty abhibhāṣā syād yasyā bhartā na tuṣyati ||
agnisākṣikam apy etad bhartā hi śaraṇaṃ striyaḥ ||
iti saṃcintya duḥkhārtā bhartāraṃ duḥkhitaṃ tadā ||
kapotī lubdhakenātha yattā vacanam abravīt ||
hanta vakṣyāmi te śreyaḥ śrutvā ca kuru tat tathā ||
śaraṇāgatasaṃtrātā bhava kānta viśeṣataḥ ||
eṣa śākunikaḥ śete tava vāsaṃ samāśritaḥ ||
śītārtaś ca kṣudhārtaś ca pūjām asmai prayojaya ||
yo hi kaś cid dvijaṃ hanyād gāṃ vā lokasya mātaram ||
śaraṇāgataṃ ca yo hanyāt tulyaṃ teṣāṃ ca pātakam ||
yāsmākaṃ vihitā vṛttiḥ kāpotī jātidharmataḥ ||
sā nyāyyātmavatā nityaṃ tvadvidhenābhivartitum ||
yas tu dharmaṃ yathāśakti gṛhastho hy anuvartate ||
sa pretya labhate lokān akṣayān iti śuśruma ||
sa tvaṃ saṃtānavān adya putravān api ca dvija ||
tat svadehe dayāṃ tyaktvā dharmārthau parigṛhya vai ||
pūjām asmai prayuṅkṣva tvaṃ prīyetāsya mano yathā ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
एवम् विलपतः तस्यevam vilapataḥ tasyaтак рыдающего его; сетующего
द्विजस्य आर्तस्य तत्र वैdvijasya ārtasya tatra vaiптицы страдающей там; дваждырождённого
गृहीता शकुन घ्नेनgṛhītā śakuna ghnenaсхваченная убийцей птиц; птицеловом
भार्या शुश्राव भारतीम्bhāryā śuśrāva bhāratīmжена услышала речь; слова
न सा स्त्री इतिna sā strī itiта не женщина, так; поистине
अभिभाषा स्यात्abhibhāṣā syātдолжна называться; считаться
यस्याः भर्ता न तुष्यतिyasyāḥ bhartā na tuṣyatiчьим мужем не доволен; муж
अग्नि साक्षिकम् अपि एतत्agni sākṣikam api etatи это засвидетельствовано огнём; при огне
भर्ता हि शरणम् स्त्रियःbhartā hi śaraṇam striyaḥмуж ведь прибежище женщины; опора
इति संचिन्त्य दुःख आर्ताiti saṃcintya duḥkha ārtāтак подумав, страданием мучимая; огорчённая
भर्तारम् दुःखितम् तदाbhartāram duḥkhitam tadāмужа страдающего тогда; печального
कपोती लुब्धकेन अथkapotī lubdhakena athaголубка, охотником затем; птицеловом
यत्ता वचनम् अब्रवीत्yattā vacanam abravītсдержанная слово сказала; произнесла
हन्त वक्ष्यामि ते श्रेयःhanta vakṣyāmi te śreyaḥитак, скажу тебе благо; лучшее
श्रुत्वा च कुरु तत् तथाśrutvā ca kuru tat tathāуслышав, сделай это так; исполни
शरण आगत संत्राताśaraṇa āgata saṃtrātāзащитником пришедшего к убежищу; прибежавшего
भव कान्त विशेषतःbhava kānta viśeṣataḥбудь, любимый, особенно; непременно
एष शाकुनिकः शेतेeṣa śākunikaḥ śeteэтот птицелов лежит; спит
तव वासम् समाश्रितःtava vāsam samāśritaḥтвоё жилище приняв как прибежище; укрывшись
शीत आर्तः चśīta ārtaḥ caи холодом мучимый; замёрзший
क्षुधा आर्तः चkṣudhā ārtaḥ caи голодом мучимый; голодный
पूजाम् अस्मै प्रयोजयpūjām asmai prayojayaпочитание ему окажи; соверши
यः हि कः चित्yaḥ hi kaḥ citкто ведь какой-либо; кто бы ни
द्विजम् हन्यात्dvijam hanyātбрахмана убьёт; дваждырождённого
गाम् वा लोकस्य मातरम्gām vā lokasya mātaramили корову, мать мира; людей
शरण आगतम् च यः हन्यात्śaraṇa āgatam ca yaḥ hanyātи кто убьёт пришедшего к убежищу; прибежавшего
तुल्यम् तेषाम् च पातकम्tulyam teṣām ca pātakamравен их грех; падение
या अस्माकम् विहिता वृत्तिःyā asmākam vihitā vṛttiḥкакой нам предписан образ жизни; порядок
कापोती जाति धर्मतःkāpotī jāti dharmataḥголубиный по родовой дхарме; природе
सा न्याय्या आत्म वता नित्यम्sā nyāyyā ātma vatā nityamон справедлив для владеющего собой всегда; правилен
त्वद् विधेन अभिवर्तितुम्tvad vidhena abhivartitumтакому как ты следовать; исполнять
यः तु धर्मम् यथा शक्तिyaḥ tu dharmam yathā śaktiкто же дхарму по силе; возможности
गृहस्थः हि अनुवर्ततेgṛhasthaḥ hi anuvartateдомохозяин ведь соблюдает; следует
सः प्रेत्य लभते लोकान्saḥ pretya labhate lokānон после смерти получает миры; достигает
अक्षयान् इति शुश्रुमakṣayān iti śuśrumaнетленные, так мы слышали; неисчерпаемые
सः त्वम् संतानवान् अद्यsaḥ tvam saṃtānavān adyaты же сегодня имеешь потомство; род
पुत्रवान् अपि च द्विजputravān api ca dvijaи сыновей имеешь, птица; дваждырождённый
तत् स्व देहे दयाम् त्यक्त्वाtat sva dehe dayām tyaktvāпоэтому сострадание к своему телу оставив; плоть
धर्म अर्थौ परिगृह्य वैdharma arthau parigṛhya vaiдхарму и пользу приняв; ухватив
पूजाम् अस्मै प्रयुङ्क्ष्व त्वम्pūjām asmai prayuṅkṣva tvamпочитание ему соверши ты; окажи
प्रीयेत अस्य मनः यथाprīyeta asya manaḥ yathāчтобы его ум был доволен; удовлетворён
अनुवाद

«Так сетовал этот страдающий голубь, и его жена, схваченная птицеловом, услышала его речь. Она подумала: “Не должна называться женщиной та, чьим мужем муж недоволен; ведь это засвидетельствовано огнём: муж — прибежище женщины”. Тогда голубка, измученная горем, но сдержанная, обратилась к страдающему мужу: “Итак, любимый, я скажу тебе благо; услышав, поступи так. Прежде всего стань защитником пришедшего к убежищу. Этот птицелов лежит, укрывшись в твоём жилище; он мучим холодом и голодом, окажи ему почитание. Кто убивает брахмана, корову, мать мира, или пришедшего к убежищу, их грех равен. Наша голубиная жизнь предписана нам по родовой дхарме, и человеку, владеющему собой, подобному тебе, справедливо следовать ей всегда. Мы слышали, что домохозяин, который по мере сил следует дхарме, после смерти получает нетленные миры. Ты имеешь род и сыновей, о птица; поэтому оставь жалость к собственному телу, прими дхарму и пользу и окажи ему почитание так, чтобы его ум был доволен”».

संस्करण

3dd1d518644a · प्रकाशित 21 जून 2026, 2:08:19 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.142.1-10

श्लोक बदलें इन कुंजियों से