जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः ॥
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ॥
त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायु च पञ्चमम् ॥
इत्य् एतद् इह संख्यातं शरीरे पृथिवीमयम् ॥
तेजो ऽग्निश् च तथा क्रोधश् चक्षुर् ऊष्मा तथैव च ॥
अग्निर् जरयते चापि पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥
श्रोत्रं घ्राणम् अथास्यं च हृदयं कोष्ठम् एव च ॥
आकाशात् प्राणिनाम् एते शरीरे पञ्च धातवः ॥
श्लेष्मा पित्तम् अथ स्वेदो वसा शोणितम् एव च ॥
इत्य् आपः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ॥
प्राणात् प्रणीयते प्राणी व्यानाद् व्यायच्छते तथा ॥
गच्छत्य् अपानो ऽवाक् चैव समानो हृद्य् अवस्थितः ॥
उदानाद् उच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच् च भाषते ॥
इत्य् एते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम् ॥
भूमेर् गन्धगुणान् वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् ॥
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥
jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañca dhātavaḥ ||
pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate ||
tvak ca māṃsaṃ tathāsthīni majjā snāyu ca pañcamam ||
ity etad iha saṃkhyātaṃ śarīre pṛthivīmayam ||
tejo 'gniś ca tathā krodhaś cakṣur ūṣmā tathaiva ca ||
agnir jarayate cāpi pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ ||
śrotraṃ ghrāṇam athāsyaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭham eva ca ||
ākāśāt prāṇinām ete śarīre pañca dhātavaḥ ||
śleṣmā pittam atha svedo vasā śoṇitam eva ca ||
ity āpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā ||
prāṇāt praṇīyate prāṇī vyānād vyāyacchate tathā ||
gacchaty apāno 'vāk caiva samāno hṛdy avasthitaḥ ||
udānād ucchvasiti ca pratibhedāc ca bhāṣate ||
ity ete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinam ||
bhūmer gandhaguṇān vetti rasaṃ cādbhyaḥ śarīravān ||
jyotiḥ paśyati cakṣurbhyāṃ sparśaṃ vetti ca vāyunā ||
«В телах всех движущихся существ пять элементов различаются по отдельности, и ими тело действует. Кожа, мясо, кости, мозг и жилы — всё это в теле считается земным. Сияние, огонь, гнев, глаз и тепло — пять огненных проявлений у воплощённого; огонь также переваривает. Слух, обоняние, рот, сердце и утроба — эти пять элементов в теле живых происходят от пространства. Слизь, желчь, пот, жир и кровь — так воды всегда бывают в теле живых пятью видами. От праны живое движется, от вьяны напрягается, апана идёт вниз, самана пребывает в сердце, от уданы происходит выдох и благодаря различению речь. Так эти пять ветров движут здесь воплощённого. Телесный человек узнаёт свойства запаха от земли, вкус — от вод, свет и форму видит глазами, а касание знает через ветер».
9e059ffee6fb · प्रकाशित 20 जून 2026, 11:22:18 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
После растений Бхригу показывает ту же пятиэлементную структуру в движущихся телах. Тело является местом согласованной работы земли, воды, огня, воздуха и пространства.