तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान् गुणान् ॥
इष्टश् चानिष्टगन्धश् च मधुरः कटुर् एव च ॥
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ॥
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः ॥
शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसश् चापां गुणाः स्मृताः ॥
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन् मे निगदतः शृणु ॥
रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः ॥
मधुरो लवणस् तिक्तः कषायो ऽम्लः कटुस् तथा ॥
एष षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥
शब्दः स्पर्शश् च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिर् उच्यते ॥
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् ॥
ह्रस्वो दीर्घस् तथा स्थूलश् चतुरस्रो ऽणु वृत्तवान् ॥
शुक्लः कृष्णस् तथा रक्तो नीलः पीतो ऽरुणस् तथा ॥
एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ॥
शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणो वायुर् उच्यते ॥
वायव्यस् तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश् च बहुधा स्मृतः ॥
कठिनश् चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छलो मृदुदारुणः ॥
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ॥
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ॥
tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitān guṇān ||
iṣṭaś cāniṣṭagandhaś ca madhuraḥ kaṭur eva ca ||
nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca ||
evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ ||
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca rasaś cāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ ||
rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu ||
raso bahuvidhaḥ proktaḥ sūribhiḥ prathitātmabhiḥ ||
madhuro lavaṇas tiktaḥ kaṣāyo 'mlaḥ kaṭus tathā ||
eṣa ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ ||
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca triguṇaṃ jyotir ucyate ||
jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam ||
hrasvo dīrghas tathā sthūlaś caturasro 'ṇu vṛttavān ||
śuklaḥ kṛṣṇas tathā rakto nīlaḥ pīto 'ruṇas tathā ||
evaṃ dvādaśavistāro jyotīrūpaguṇaḥ smṛtaḥ ||
śabdasparśau tu vijñeyau dviguṇo vāyur ucyate ||
vāyavyas tu guṇaḥ sparśaḥ sparśaś ca bahudhā smṛtaḥ ||
kaṭhinaś cikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchalo mṛdudāruṇaḥ ||
uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca ||
evaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate ||
«Теперь я подробно скажу о качествах запаха. Земное многообразие запаха следует знать девятивидным: приятный, неприятный, сладкий, резкий, выводящий, плотный, маслянистый, сухой и ясный. Звук, касание, видимый образ и вкус считаются свойствами вод; теперь слушай от меня знание вкуса. Мудрецы прославленной души называют вкус многовидным: сладкий, солёный, горький, вяжущий, кислый и острый. Это шестивидное многообразие вкуса считается водным. Звук, касание и вид — так свет называют трёхкачественным; свет раскрывает видимые образы, а вид считается многовидным: короткий, длинный, толстый, четырёхугольный, малый, круглый, белый, чёрный, красный, синий, жёлтый и рыжеватый. Так двенадцатикратным считается световое качество вида. Звук и касание следует знать как качества воздуха; ветер называется двухкачественным. Воздушное качество — касание, и касание считается многовидным: твёрдое, гладкое, ровное, липкое, мягкое, грубое, горячее, холодное, приятное, неприятное, маслянистое и ясное. Так двенадцатикратным называется воздушное качество».
55e3e9b7b3bc · प्रकाशित 20 जून 2026, 11:22:18 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Перечни качеств показывают, как элементы становятся доступными через опыт: запах, вкус, форма, касание и звук. Мир познаётся не отвлечённо, а через связь элемента, чувства и качества.