महाभारत
The Fruits of Dharma and the Householder's Ashrama12.184.10-13
10808 / 15823
महाभारत · 12.184.10-13
देवनागरी

गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयम् आश्रमं वदन्ति ॥
तस्य समुदाचारलक्षणं सर्वम् अनुव्याख्यास्यामः ॥
समावृत्तानां सदाराणां सहधर्मचर्याफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते ॥
धर्मार्थकामावाप्तिर् ह्य् अत्र त्रिवर्गसाधनम् अवेक्ष्यागर्हितेन कर्मणा धनान्य् आदाय स्वाध्यायप्रकर्षोपलब्धेन ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्रिसारगतेन वा हव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं प्रवर्तयेत् ॥
तद् धि सर्वाश्रमाणां मूलम् उदाहरन्ति ॥
गुरुकुलवासिनः परिव्राजका ये चान्ये संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्ठायिनस् तेषाम् अप्य् अत एव भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तन्ते ॥
वानप्रस्थानां द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्व् एते साधवः साधुपथ्यदर्शनाः स्वाध्यायप्रसङ्गिनस् तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटन्ति ॥
तेषां प्रत्युत्थानाभिवादनानसूयावाक्प्रदानसौमुख्यशक्त्यासनशयनाभ्यवहारसत्क्रियाश् चेति ॥
अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते ॥
भवति चात्र श्लोकः ॥
स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति ॥
अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर् देवताः प्रीयन्ते निवापेन पितरो वेदाभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः ॥
अपत्योत्पादनेन प्रजापतिर् इति ॥

लिप्यंतरण (IAST)

gārhasthyaṃ khalu dvitīyam āśramaṃ vadanti ||
tasya samudācāralakṣaṇaṃ sarvam anuvyākhyāsyāmaḥ ||
samāvṛttānāṃ sadārāṇāṃ sahadharmacaryāphalārthināṃ gṛhāśramo vidhīyate ||
dharmārthakāmāvāptir hy atra trivargasādhanam avekṣyāgarhitena karmaṇā dhanāny ādāya svādhyāyaprakarṣopalabdhena brahmarṣinirmitena vā adrisāragatena vā havyaniyamābhyāsadaivataprasādopalabdhena vā dhanena gṛhastho gārhasthyaṃ pravartayet ||
tad dhi sarvāśramāṇāṃ mūlam udāharanti ||
gurukulavāsinaḥ parivrājakā ye cānye saṃkalpitavrataniyamadharmānuṣṭhāyinas teṣām apy ata eva bhikṣābalisaṃvibhāgāḥ pravartante ||
vānaprasthānāṃ dravyopaskāra iti prāyaśaḥ khalv ete sādhavaḥ sādhupathyadarśanāḥ svādhyāyaprasaṅginas tīrthābhigamanadeśadarśanārthaṃ pṛthivīṃ paryaṭanti ||
teṣāṃ pratyutthānābhivādanānasūyāvākpradānasaumukhyaśaktyāsanaśayanābhyavahārasatkriyāś ceti ||
atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate ||
bhavati cātra ślokaḥ ||
sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati ||
api cātra yajñakriyābhir devatāḥ prīyante nivāpena pitaro vedābhyāsaśravaṇadhāraṇena ṛṣayaḥ ||
apatyotpādanena prajāpatir iti ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
गार्हस्थ्यम् खलु द्वितीयम् आश्रमम्gārhasthyam khalu dvitīyam āśramamгрихастху поистине вторым ашрамом; домохозяйство
वदन्तिvadantiназывают; говорят
तस्य समुदाचार लक्षणम्tasya samudācāra lakṣaṇamего признак правильного поведения; полного обычая
सर्वम् अनुव्याख्यास्यामःsarvam anuvyākhyāsyāmaḥвсё мы подробно объясним; расскажем
समावृत्तानाम् सदाराणाम्samāvṛttānām sadārāṇāmдля вернувшихся с обучением и женатых; имеющих жён
सह धर्म चर्या फल अर्थिनाम्saha dharma caryā phala arthināmжелающих плода совместной дхармы; практики
गृह आश्रमः विधीयतेgṛha āśramaḥ vidhīyateпредписывается домашний ашрам; грихастха
धर्म अर्थ काम अवाप्तिः हिdharma artha kāma avāptiḥ hiдостижение дхармы, артхи и камы ведь; трёх целей
अत्र त्रिवर्ग साधनम्atra trivarga sādhanamздесь средство триварги; трёх целей
अवेक्ष्य अगर्हितेन कर्मणाavekṣya agarhitena karmaṇāучтя, безупречным делом; непорочным
धनानि आदायdhanāni ādāyaдобыв богатства; средства
स्वाध्याय प्रकर्ष उपलब्धेनsvādhyāya prakarṣa upalabdhenaполученным превосходством самоизучения; знания
ब्रह्म ऋषि निर्मितेन वाbrahma ṛṣi nirmitena vāили созданным брахма-риши; мудрецами
अद्रि सार गतेन वाadri sāra gatena vāили добытым из сущности гор; металлов
हव्य नियम अभ्यासhavya niyama abhyāsaвозлиянием, правилом, практикой; жертвенным трудом
दैवत प्रसाद उपलब्धेन वाdaivata prasāda upalabdhena vāили полученным милостью божеств; благосклонностью
धनेन गृहस्थःdhanena gṛhasthaḥбогатством домохозяин; грихастха
गार्हस्थ्यम् प्रवर्तयेत्gārhasthyam pravartayetпусть ведёт домохозяйство; поддерживает
तत् हि सर्व आश्रमाणाम्tat hi sarva āśramāṇāmоно ведь всех ашрамов; укладов
मूलम् उदाहरन्तिmūlam udāharantiкорнем называют; основанием
गुरुकुल वासिनःgurukula vāsinaḥживущие в доме гуру; ученики
परिव्राजकाःparivrājakāḥстранствующие отречённые; паривраджаки
ये च अन्येye ca anyeи какие другие; прочие
संकल्पित व्रत नियमsaṃkalpita vrata niyamaпринявшие обеты и правила; решимость
धर्म अनुष्ठायिनःdharma anuṣṭhāyinaḥисполняющие дхарму; практикующие
तेषाम् अपि अतः एवteṣām api ataḥ evaдля них также именно отсюда; из этого
भिक्षा बलि संविभागाःbhikṣā bali saṃvibhāgāḥмилостыня, подношения, разделение пищи; доли
प्रवर्तन्तेpravartanteпроисходят; поддерживаются
वानप्रस्थानाम् द्रव्य उपस्कारःvānaprasthānām dravya upaskāraḥдля ванапрастхов материальная поддержка; средства
इति प्रायशःiti prāyaśaḥтак большей частью; обычно
खलु एते साधवःkhalu ete sādhavaḥведь эти праведные; святые
साधु पथ्य दर्शनाःsādhu pathya darśanāḥпоказывающие благой полезный путь; наставление
स्वाध्याय प्रसङ्गिनःsvādhyāya prasaṅginaḥсвязанные с самоизучением; ведическим учением
तीर्थ अभिगमन देश दर्शन अर्थम्tīrtha abhigamana deśa darśana arthamради посещения тиртх и стран; мест
पृथिवीम् पर्यटन्तिpṛthivīm paryaṭantiземлю обходят; странствуют
तेषाम् प्रत्युत्थान अभिवादनteṣām pratyutthāna abhivādanaдля них вставание навстречу и приветствие; почитание
अनसूया वाक् प्रदानanasūyā vāk pradānaнезавистливое слово и дар речи; доброе
सौमुख्य शक्त्या आसन शयनsaumukhya śaktyā āsana śayanaприветливость, по возможности сиденье и ложе; место
अभ्यवहार सत्क्रियाः च इतिabhyavahāra satkriyāḥ ca itiеда и почести также; угощение
अतिथिः यस्य भग्न आशःatithiḥ yasya bhagna āśaḥгость которого с разбитой надеждой; разочарованный
गृहात् प्रतिनिवर्ततेgṛhāt pratinivartateиз дома возвращается; уходит
भवति च अत्र श्लोकःbhavati ca atra ślokaḥи здесь есть стих; изречение
सः दत्त्वा दुष्कृतम् तस्मैsaḥ dattvā duṣkṛtam tasmaiон, отдав дурное дело ему; грех
पुण्यम् आदाय गच्छतिpuṇyam ādāya gacchatiзаслугу взяв, уходит; добро
अपि च अत्र यज्ञ क्रियाभिःapi ca atra yajña kriyābhiḥи здесь жертвенными действиями; обрядами
देवताः प्रीयन्तेdevatāḥ prīyanteбожества удовлетворяются; радуются
निवापेन पितरःnivāpena pitaraḥпоминальным подношением предки; питары
वेद अभ्यास श्रवण धारणेनveda abhyāsa śravaṇa dhāraṇenaизучением, слушанием и удержанием Веды; запоминанием
ऋषयःṛṣayaḥриши; мудрецы
अपत्य उत्पादनेन प्रजापतिः इतिapatya utpādanena prajāpatiḥ itiпорождением потомства Праджапати, так; удовлетворяется
अनुवाद

«Вторым ашрамом называют грихастху. Теперь я подробно объясню его правильный уклад. Домашний ашрам предписан тем, кто завершил обучение, вступил в брак и желает плода совместного исполнения дхармы. Здесь достигаются дхарма, артха и кама, и он служит средством триварги. Добыв богатство безупречным делом — через превосходство самоизучения, через установленное брахма-риши, через ценности, добытые из земли, через жертвенный порядок, практику и милость божеств, — домохозяин должен поддерживать грихастху. Её называют корнем всех ашрамов: из неё поддерживаются милостыня, подношения и доли пищи для учеников, странствующих отречённых и других исполнителей обетов, правил и дхармы. Ванапрастхи также обычно получают от неё материальную поддержку. Эти праведные люди, показывающие благой путь, связанные с самоизучением, странствуют по земле ради тиртх и познания мест; для них должны быть вставание навстречу, приветствие, независтливое слово, приветливость, по возможности сиденье, ложе, пища и почёт. Здесь есть стих: если гость уходит из дома с разбитой надеждой, он оставляет хозяину своё дурное дело, а его заслугу забирает с собой. Жертвенными действиями удовлетворяются божества, поминальным подношением — предки, изучением, слушанием и удержанием Веды — риши, а порождением потомства — Праджапати».

संस्करण

e17d18f1690d · प्रकाशित 20 जून 2026, 11:48:35 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से