महाभारत
Manu Teaches the Invisible Witness12.196.6-10
10866 / 15823
महाभारत · 12.196.6-10
देवनागरी

यथा हिमवतः पार्श्वं पृष्ठं चन्द्रमसो यथा ॥
न दृष्टपूर्वं मनुजैर् न च तन् नास्ति तावता ॥
तद्वद् भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मो ज्ञानात्मवान् असौ ॥
अदृष्टपूर्वश् चक्षुर्भ्यां न चासौ नास्ति तावता ॥
पश्यन्न् अपि यथा लक्ष्म जगत् सोमे न विन्दति ॥
एवम् अस्ति न वेत्य् एतन् न च तन् न परायणम् ॥
रूपवन्तम् अरूपत्वाद् उदयास्तमये बुधाः ॥
धिया समनुपश्यन्ति तद्गताः सवितुर् गतिम् ॥
तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्थं सुविपश्चितः ॥
प्रत्यासन्नं निनीषन्ति ज्ञेयं ज्ञानाभिसंहितम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yathā himavataḥ pārśvaṃ pṛṣṭhaṃ candramaso yathā ||
na dṛṣṭapūrvaṃ manujair na ca tan nāsti tāvatā ||
tadvad bhūteṣu bhūtātmā sūkṣmo jñānātmavān asau ||
adṛṣṭapūrvaś cakṣurbhyāṃ na cāsau nāsti tāvatā ||
paśyann api yathā lakṣma jagat some na vindati ||
evam asti na vety etan na ca tan na parāyaṇam ||
rūpavantam arūpatvād udayāstamaye budhāḥ ||
dhiyā samanupaśyanti tadgatāḥ savitur gatim ||
tathā buddhipradīpena dūrasthaṃ suvipaścitaḥ ||
pratyāsannaṃ ninīṣanti jñeyaṃ jñānābhisaṃhitam ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
यथा हिमवतः पार्श्वम्yathā himavataḥ pārśvamкак склон Химавата; сторона Гималаев
पृष्ठम् चन्द्रमसः यथाpṛṣṭham candramasaḥ yathāкак обратная сторона луны; лунная спина
न दृष्ट पूर्वम् मनुजैःna dṛṣṭa pūrvam manujaiḥне была прежде видена людьми; человеками
न च तत् न अस्तिna ca tat na astiи не потому её нет; она не несуществует
तावताtāvatāиз-за этого; настолько
तद्वत् भूतेषुtadvat bhūteṣuтак в существах; элементах
भूत आत्माbhūta ātmāдуша существ; сущность живых
सूक्ष्मःsūkṣmaḥтонкая; тонкий
ज्ञान आत्मवान् असौjñāna ātmavān asauэтот обладающий природой знания; сознающий
अदृष्ट पूर्वः चक्षुर्भ्याम्adṛṣṭa pūrvaḥ cakṣurbhyāmпрежде невидимый глазами; для глаз
न च असौ न अस्तिna ca asau na astiи не поэтому его нет; он не несуществует
तावताtāvatāиз-за этого; настолько
पश्यन् अपिpaśyan apiдаже видя; глядя
यथा लक्ष्म जगत्yathā lakṣma jagatкак пятно, движущееся; знак
सोमे न विन्दतिsome na vindatiна луне не находит; не распознаёт
एवम् अस्ति न वा इतिevam asti na vā itiтак, есть или нет; существует ли
एतत्etatэто; такое
न च तत् न परायणम्na ca tat na parāyaṇamи не потому это не высшая цель; не опора
रूपवन्तम्rūpavantamимеющее форму; видимое
अरूपत्वात्arūpatvātиз-за бесформенности; невидимой природы
उदय अस्तमयेudaya astamayeпри восходе и заходе; появлении и исчезновении
बुधाःbudhāḥмудрые; разумные
धिया समनुपश्यन्तिdhiyā samanupaśyantiразумом созерцают; понимают
तद् गताःtad gatāḥсосредоточенные на этом; следующие этому
सवितुः गतिम्savituḥ gatimход солнца; путь светила
तथा बुद्धि प्रदीपेनtathā buddhi pradīpenaтак светильником буддхи; разума
दूरस्थम्dūrasthamдалёкое; отдалённое
सुविपश्चितःsuvipaścitaḥочень проницательные; мудрые
प्रत्यासन्नम् निनीषन्तिpratyāsannam ninīṣantiприближают; делают близким
ज्ञेयम्jñeyamпознаваемое; предмет знания
ज्ञान अभिसंहितम्jñāna abhisaṃhitamсвязанное со знанием; направленное к знанию
अनुवाद

«Как люди прежде не видели склон Химавата или обратную сторону луны, но от этого они не перестают существовать, так и тонкая душа существ, обладающая природой знания, прежде не видимая глазами, не становится несуществующей. Человек может смотреть и всё же не различать пятно на луне; подобно этому вопрос “есть оно или нет?” не отменяет высшей опоры. Мудрые разумом постигают путь солнца при его восходе и заходе, хотя оно видимо и в то же время ускользает своей бесформенной природой. Так проницательные светильником буддхи приближают далёкое познаваемое, связанное со знанием».

संस्करण

c85c6cdefacc · प्रकाशित 21 जून 2026, 12:29:09 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से