महाभारत
Pañcaśikha Teaches Janaka the Certainty of Liberation12.212.44-49
10958 / 15823
महाभारत · 12.212.44-49
देवनागरी

इमां तु यो वेद विमोक्षबुद्धिम्; आत्मानम् अन्विच्छति चाप्रमत्तः ॥
न लिप्यते कर्मफलैर् अनिष्टैः; पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम् ॥
दृढैश् च पाशैर् बहुभिर् विमुक्तः; प्रजानिमित्तैर् अपि दैवतैश् च ॥
यदा ह्य् असौ सुखदुःखे जहाति; मुक्तस् तदाग्र्यां गतिम् एत्य् अलिङ्गः ॥
श्रुतिप्रमाणागममङ्गलैश् च; शेते जरामृत्युभयाद् अतीतः ॥
क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे; ततोनिमित्ते च फले विनष्टे ॥
अलेपम् आकाशम् अलिङ्गम् एवम्; आस्थाय पश्यन्ति महद् ध्य् असक्ताः ॥
यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्; तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः ॥
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं; विध्वंसते लोष्ट इवाद्रिम् अर्च्छन् ॥
यथा रुरुः शृङ्गम् अथो पुराणं; हित्वा त्वचं वाप्य् उरगो यथावत् ॥
विहाय गच्छत्य् अनवेक्षमाणस्; तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् ॥
द्रुमं यथा वाप्य् उदके पतन्तम्; उत्सृज्य पक्षी प्रपतत्य् असक्तः ॥
तथा ह्य् असौ सुखदुःखे विहाय; मुक्तः परार्ध्यां गतिम् एत्य् अलिङ्गः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

imāṃ tu yo veda vimokṣabuddhim; ātmānam anvicchati cāpramattaḥ ||
na lipyate karmaphalair aniṣṭaiḥ; patraṃ bisasyeva jalena siktam ||
dṛḍhaiś ca pāśair bahubhir vimuktaḥ; prajānimittair api daivataiś ca ||
yadā hy asau sukhaduḥkhe jahāti; muktas tadāgryāṃ gatim ety aliṅgaḥ ||
śrutipramāṇāgamamaṅgalaiś ca; śete jarāmṛtyubhayād atītaḥ ||
kṣīṇe ca puṇye vigate ca pāpe; tatonimitte ca phale vinaṣṭe ||
alepam ākāśam aliṅgam evam; āsthāya paśyanti mahad dhy asaktāḥ ||
yathorṇanābhiḥ parivartamānas; tantukṣaye tiṣṭhati pātyamānaḥ ||
tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṃ; vidhvaṃsate loṣṭa ivādrim arcchan ||
yathā ruruḥ śṛṅgam atho purāṇaṃ; hitvā tvacaṃ vāpy urago yathāvat ||
vihāya gacchaty anavekṣamāṇas; tathā vimukto vijahāti duḥkham ||
drumaṃ yathā vāpy udake patantam; utsṛjya pakṣī prapataty asaktaḥ ||
tathā hy asau sukhaduḥkhe vihāya; muktaḥ parārdhyāṃ gatim ety aliṅgaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
इमाम् तु यः वेदimām tu yaḥ vedaа кто знает эту; понимает
विमोक्ष बुद्धिम्vimokṣa buddhimмудрость освобождения; разумение
आत्मानम् अन्विच्छति च अप्रमत्तःātmānam anvicchati ca apramattaḥи ищет атман бдительный; небеспечный
न लिप्यते कर्म फलैःna lipyate karma phalaiḥне загрязняется плодами кармы; действий
अनिष्टैः पत्रम् बिसस्य इवaniṣṭaiḥ patram bisasya ivaнежеланными, как лист лотоса; стебля
जलेन सिक्तम्jalena siktamводой орошённый; смоченный
दृढैः च पाशैः बहुभिःdṛḍhaiḥ ca pāśaiḥ bahubhiḥи прочными многими путами; связями
विमुक्तः प्रजा निमित्तैः अपिvimuktaḥ prajā nimittaiḥ apiосвобождённый даже от причин потомства; рождения
दैवतैः चdaivataiḥ caи божественных причин; судеб
यदा हि असौ सुख दुःखेyadā hi asau sukha duḥkheкогда ведь он счастье и страдание; двойственность
जहाति मुक्तः तदाjahāti muktaḥ tadāоставляет, освобождённый тогда; бросает
अग्र्याम् गतिम् एति अलिङ्गःagryām gatim eti aliṅgaḥдостигает высшего пути, без признака; безметный
श्रुति प्रमाण आगम मङ्गलैः चśruti pramāṇa āgama maṅgalaiḥ caи благими преданиями шрути как доказательством; свидетельством
शेते जरा मृत्यु भयात् अतीतःśete jarā mṛtyu bhayāt atītaḥпокоится, превзойдя страх старости и смерти; перешедший
क्षीणे च पुण्येkṣīṇe ca puṇyeи когда заслуга исчерпана; пунья
विगते च पापेvigate ca pāpeи грех ушёл; папа
ततः निमित्ते च फले विनष्टेtataḥ nimitte ca phale vinaṣṭeи затем причина и плод уничтожены; исчезли
अलेपम् आकाशम् अलिङ्गम् एवम्alepam ākāśam aliṅgam evamнезапятнанное пространство, без признака так; безметное
आस्थाय पश्यन्तिāsthāya paśyantiутвердившись, они видят; созерцают
महत् हि असक्ताःmahat hi asaktāḥвеликое ведь непривязанные; асакты
यथा ऊर्णनाभिः परिवर्तमानःyathā ūrṇanābhiḥ parivartamānaḥкак паук, поворачивающийся; движущийся
तन्तु क्षये तिष्ठतिtantu kṣaye tiṣṭhatiпри истощении нити остаётся; стоит
पात्यमानःpātyamānaḥопускаемый; падающий
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखम्tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhamтак освобождённый оставляет страдание; боль
विध्वंसते लोष्टः इवvidhvaṃsate loṣṭaḥ ivaразрушается как ком глины; лепёшка
अद्रिम् अर्च्छन्adrim arcchanударяясь о гору; камень
यथा रुरुः शृङ्गम्yathā ruruḥ śṛṅgamкак антилопа рог; олень
अथ पुराणम् हित्वाatha purāṇam hitvāзатем старый оставив; сбросив
त्वचम् वा अपि उरगः यथावत्tvacam vā api uragaḥ yathāvatили кожу змея как следует; по природе
विहाय गच्छति अनवेक्षमाणःvihāya gacchati anavekṣamāṇaḥоставив, уходит не оглядываясь; не смотря
तथा विमुक्तः विजहाति दुःखम्tathā vimuktaḥ vijahāti duḥkhamтак освобождённый покидает страдание; оставляет
द्रुमम् यथा वा अपिdrumam yathā vā apiили как дерево; ствол
उदके पतन्तम्udake patantamпадающее в воду; поток
उत्सृज्य पक्षी प्रपततिutsṛjya pakṣī prapatatiоставив, птица улетает; взлетает
असक्तःasaktaḥнепривязанная; свободная
तथा हि असौ सुख दुःखेtathā hi asau sukha duḥkheтак ведь он счастье и страдание; двойственность
विहाय मुक्तःvihāya muktaḥоставив, освобождённый; свободный
परार्ध्याम् गतिम् एति अलिङ्गःparārdhyām gatim eti aliṅgaḥдостигает высочайшего пути, без признака; безметный
अनुवाद

«Кто знает эту мудрость освобождения и бдительно ищет атман, тот не загрязняется нежеланными плодами кармы, как лист лотоса не удерживает воду. Освободившись от многих прочных пут, даже от причин потомства и божественных зависимостей, он, когда оставляет счастье и страдание, достигает высшего пути как лишённый признака. Опираясь на благие свидетельства шрути и предания, он покоится, превзойдя страх старости и смерти. Когда заслуга исчерпана, грех ушёл, а причина и плод уничтожены, непривязанные, утвердившись в незапятнанном и безметном пространстве, видят великое. Как паук при истощении нити остаётся, даже когда опускается, так освобождённый оставляет страдание; оно разрушается, как ком глины, ударившись о гору. Как антилопа сбрасывает старый рог, как змея оставляет кожу и уходит, не оглядываясь, так освобождённый покидает страдание. И как птица, оставив дерево, падающее в воду, свободно улетает, так он, оставив счастье и страдание, достигает высочайшего пути, лишённый признака».

संस्करण

ce831940d118 · प्रकाशित 21 जून 2026, 1:20:48 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से