Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
Bali and Indra Discuss Time12.220.42-55
11001 / 15823
महाभारत · 12.220.42-55
॥
देवनागरी

इदं तु लब्ध्वा त्वं स्थानम् आत्मानं बहु मन्यसे ॥
सर्वभूतभवं देवं ब्रह्माणम् इव शाश्वतम् ॥
न चेदम् अचलं स्थानम् अनन्तं वापि कस्य चित् ॥
त्वं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदम् इति मन्यसे ॥
अविश्वास्ये विश्वसिषि मन्यसे चाध्रुवं ध्रुवम् ॥
ममेयम् इति मोहात् त्वं राजश्रियम् अभीप्ससि ॥
नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां स्थिरा मता ॥
अतिक्रम्य बहून् अन्यांस् त्वयि तावद् इयं स्थिता ॥
कं चित् कालम् इयं स्थित्वा त्वयि वासव चञ्चला ॥
गौर् निपानम् इवोत्सृज्य पुनर् अन्यं गमिष्यति ॥
राजलोका ह्य् अतिक्रान्ता यान् न संख्यातुम् उत्सहे ॥
त्वत्तो बहुतराश् चान्ये भविष्यन्ति पुरंदर ॥
सवृक्षौषधिरत्नेयं ससरित्पर्वताकरा ॥
तान् इदानीं न पश्यामि यैर् भुक्तेयं पुरा मही ॥
पृथुर् ऐलो मयो भौमो नरकः शम्बरस् तथा ॥
अश्वग्रीवः पुलोमा च स्वर्भानुर् अमितध्वजः ॥
प्रह्रादो नमुचिर् दक्षो विप्रचित्तिर् विरोचनः ॥
ह्रीनिषेधः सुहोत्रश् च भूरिहा पुष्पवान् वृषः ॥
सत्येषुर् ऋषभो राहुः कपिलाश्वो विरूपकः ॥
बाणः कार्तस्वरो वह्निर् विश्वदंष्ट्रो ऽथ नैरृतः ॥
रित्थाहुत्थौ वीरताम्रौ वराहाश्वो रुचिः प्रभुः ॥
विश्वजित् प्रतिशौरिश् च वृषाण्डो विष्करो मधुः ॥
हिरण्यकशिपुश् चैव कैटभश् चैव दानवः ॥
दैत्याश् च कालखञ्जाश् च सर्वे ते नैरृतैः सह ॥
एते चान्ये च बहवः पूर्वे पूर्वतराश् च ये ॥
दैत्येन्द्रा दानवेन्द्राश् च यांश् चान्यान् अनुशुश्रुम ॥
बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः संत्यज्य पृथिवीं गताः ॥
कालेनाभ्याहताः सर्वे कालो हि बलवत्तरः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

idaṃ tu labdhvā tvaṃ sthānam ātmānaṃ bahu manyase ||
sarvabhūtabhavaṃ devaṃ brahmāṇam iva śāśvatam ||
na cedam acalaṃ sthānam anantaṃ vāpi kasya cit ||
tvaṃ tu bāliśayā buddhyā mamedam iti manyase ||
aviśvāsye viśvasiṣi manyase cādhruvaṃ dhruvam ||
mameyam iti mohāt tvaṃ rājaśriyam abhīpsasi ||
neyaṃ tava na cāsmākaṃ na cānyeṣāṃ sthirā matā ||
atikramya bahūn anyāṃs tvayi tāvad iyaṃ sthitā ||
kaṃ cit kālam iyaṃ sthitvā tvayi vāsava cañcalā ||
gaur nipānam ivotsṛjya punar anyaṃ gamiṣyati ||
rājalokā hy atikrāntā yān na saṃkhyātum utsahe ||
tvatto bahutarāś cānye bhaviṣyanti puraṃdara ||
savṛkṣauṣadhiratneyaṃ sasaritparvatākarā ||
tān idānīṃ na paśyāmi yair bhukteyaṃ purā mahī ||
pṛthur ailo mayo bhaumo narakaḥ śambaras tathā ||
aśvagrīvaḥ pulomā ca svarbhānur amitadhvajaḥ ||
prahrādo namucir dakṣo vipracittir virocanaḥ ||
hrīniṣedhaḥ suhotraś ca bhūrihā puṣpavān vṛṣaḥ ||
satyeṣur ṛṣabho rāhuḥ kapilāśvo virūpakaḥ ||
bāṇaḥ kārtasvaro vahnir viśvadaṃṣṭro 'tha nairṛtaḥ ||
ritthāhutthau vīratāmrau varāhāśvo ruciḥ prabhuḥ ||
viśvajit pratiśauriś ca vṛṣāṇḍo viṣkaro madhuḥ ||
hiraṇyakaśipuś caiva kaiṭabhaś caiva dānavaḥ ||
daityāś ca kālakhañjāś ca sarve te nairṛtaiḥ saha ||
ete cānye ca bahavaḥ pūrve pūrvatarāś ca ye ||
daityendrā dānavendrāś ca yāṃś cānyān anuśuśruma ||
bahavaḥ pūrvadaityendrāḥ saṃtyajya pṛthivīṃ gatāḥ ||
kālenābhyāhatāḥ sarve kālo hi balavattaraḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
इदम् तु लब्ध्वा त्वम् स्थानम्idam tu labdhvā tvam sthānamполучив это положение, ты; место
आत्मानम् बहु मन्यसेātmānam bahu manyaseмного думаешь о себе; превозносишься
सर्व भूत भवम् देवम्sarva bhūta bhavam devamбогом, из которого все существа; рождаются
ब्रह्माणम् इव शाश्वतम्brahmāṇam iva śāśvatamсловно вечным Брахмой; создателем
न च इदम् अचलम् स्थानम्na ca idam acalam sthānamи это положение не неподвижно; непрочно
अनन्तम् वा अपि कस्य चित्anantam vā api kasya citи не бесконечно ни для кого; вечное
त्वम् तु बालिशया बुद्ध्याtvam tu bāliśayā buddhyāты же детским разумом; незрелым
मम इदम् इति मन्यसेmama idam iti manyaseдумаешь: это моё; мне принадлежит
अविश्वास्ये विश्वसिषिaviśvāsye viśvasiṣiненадёжному ты доверяешь; веришь
मन्यसे च अध्रुवम् ध्रुवम्manyase ca adhruvam dhruvamи считаешь непостоянное постоянным; твёрдым
मम इयम् इति मोहात् त्वम्mama iyam iti mohāt tvamиз заблуждения: это моё; моя
राज श्रियम् अभीप्ससिrāja śriyam abhīpsasiцарскую Шри желаешь; власть
न इयम् तवna iyam tavaона не твоя; тебе не принадлежит
न च अस्माकम्na ca asmākamи не наша; нам не принадлежит
न च अन्येषाम् स्थिरा मताna ca anyeṣām sthirā matāи для других не считается устойчивой; постоянной
अतिक्रम्य बहून् अन्यान्atikramya bahūn anyānпройдя многих других; миновав
त्वयि तावत् इयम् स्थिताtvayi tāvat iyam sthitāна тебе пока она стоит; задержалась
कम् चित् कालम् इयम् स्थित्वाkam cit kālam iyam sthitvāпобыв некоторое время; срок
त्वयि वासव चञ्चलाtvayi vāsava cañcalāна тебе, Васава, непостоянная; подвижная
गौः निपानम् इव उत्सृज्यgauḥ nipānam iva utsṛjyaкак корова водопой оставив; корыто
पुनः अन्यम् गमिष्यतिpunaḥ anyam gamiṣyatiснова к другому пойдёт; перейдёт
राज लोकाः हि अतिक्रान्ताःrāja lokāḥ hi atikrāntāḥведь царские роды прошли; миры царей
यान् न संख्यातुम् उत्सहेyān na saṃkhyātum utsaheкоторых я не берусь сосчитать; исчислить
त्वत्तः बहुतराः च अन्येtvattaḥ bahutarāḥ ca anyeи другие, многочисленнее тебя; больше
भविष्यन्ति पुरंदरbhaviṣyanti puraṃdaraбудут, Пурандара; Индра
स वृक्ष औषधि रत्ना इयम्sa vṛkṣa auṣadhi ratnā iyamэта земля с деревьями, травами и драгоценностями; богатствами
स सरित् पर्वत आकराsa sarit parvata ākarāс реками, горами и рудниками; источниками
तान् इदानीम् न पश्यामिtān idānīm na paśyāmiих теперь я не вижу; не нахожу
यैः भुक्ता इयम् पुरा महीyaiḥ bhuktā iyam purā mahīкем прежде эта земля была наслаждаема; владима
पृथुः ऐलः मयः भौमःpṛthuḥ ailaḥ mayaḥ bhaumaḥПритху, Айла, Майя, Бхаума; цари
नरकः शम्बरः तथाnarakaḥ śambaraḥ tathāНарака и Шамбара также; асуры
अश्वग्रीवः पुलोमा चaśvagrīvaḥ pulomā caАшвагрива и Пулома; тоже
स्वर्भानुः अमितध्वजःsvarbhānuḥ amitadhvajaḥСварбхану и Амитадхваджа; владыки
प्रह्रादः नमुचिः दक्षःprahrādaḥ namuciḥ dakṣaḥПрахлада, Намучи, Дакша; цари
विप्रचित्तिः विरोचनःvipracittiḥ virocanaḥВипрачитти и Вирочана; асуры
ह्रीनिषेधः सुहोत्रः चhrīniṣedhaḥ suhotraḥ caХринишедха и Сухотра; владыки
भूरिहा पुष्पवान् वृषःbhūrihā puṣpavān vṛṣaḥБхуриха, Пушпаван, Вриша; имена
सत्येषुः ऋषभः राहुःsatyeṣuḥ ṛṣabhaḥ rāhuḥСатьешу, Ришабха, Раху; владыки
कपिलाश्वः विरूपकःkapilāśvaḥ virūpakaḥКапилашва, Вирупака; имена
बाणः कार्तस्वरः वह्निःbāṇaḥ kārtasvaraḥ vahniḥБана, Картасвара, Вахни; асуры
विश्वदंष्ट्रः अथ नैरृतःviśvadaṃṣṭraḥ atha nairṛtaḥВишвадамштра и Найррита; затем
रित्थाहुत्थौ वीरताम्रौritthāhutthau vīratāmrauРиттха и Хуттха, Виратамра; имена
वराहाश्वः रुचिः प्रभुःvarāhāśvaḥ ruciḥ prabhuḥВарахашва, Ручи, Прабху; владыки
विश्वजित् प्रतिशौरिः चviśvajit pratiśauriḥ caВишваджит и Пратишаури; тоже
वृषाण्डः विष्करः मधुःvṛṣāṇḍaḥ viṣkaraḥ madhuḥВришанда, Вишкара, Мадху; имена
हिरण्यकशिपुः च एवhiraṇyakaśipuḥ ca evaи Хираньякашипу также; именно
कैटभः च एव दानवःkaiṭabhaḥ ca eva dānavaḥи Кайтабха, данава; асур
दैत्याः च कालखञ्जाः चdaityāḥ ca kālakhañjāḥ caи дайтьи, и Калакханджи; асуры
सर्वे ते नैरृतैः सहsarve te nairṛtaiḥ sahaвсе они вместе с найрритами; демонами
एते च अन्ये च बहवःete ca anye ca bahavaḥэти и многие другие; многочисленные
पूर्वे पूर्वतराः च येpūrve pūrvatarāḥ ca yeдревние и ещё более древние; прежние
दैत्य इन्द्राः दानव इन्द्राः चdaitya indrāḥ dānava indrāḥ caцари дайтьев и цари данавов; владыки
यान् च अन्यान् अनुशुश्रुमyān ca anyān anuśuśrumaи другие, о ком мы слышали; узнали
बहवः पूर्व दैत्य इन्द्राःbahavaḥ pūrva daitya indrāḥмногие прежние цари дайтьев; владыки
संत्यज्य पृथिवीम् गताःsaṃtyajya pṛthivīm gatāḥоставив землю, ушли; покинули
कालेन अभ्याहताः सर्वेkālena abhyāhatāḥ sarveвсе поражённые временем; сбитые
कालः हि बलवत्तरःkālaḥ hi balavattaraḥведь время сильнее; могущественнее
अनुवाद

«Получив это место, ты много думаешь о себе, будто ты вечный Брахма, бог, из которого возникли все существа. Но это положение ни для кого не неподвижно и не бесконечно. Ты детским разумом думаешь: “Это моё”. Ты доверяешь ненадёжному, считаешь непостоянное постоянным и, ослеплённый заблуждением “моя”, желаешь царской Шри. Она не твоя, не наша и ни для кого другого не считается устойчивой. Пройдя через многих, она пока задержалась на тебе; побыв у тебя некоторое время, Васава, эта непостоянная Шри снова уйдёт к другому, как корова оставляет водопой. Царских родов прошло столько, что я не берусь их сосчитать; после тебя будет ещё больше, Пурандара. Эта земля с деревьями, травами, драгоценностями, реками, горами и рудниками прежде принадлежала многим, но теперь я их не вижу: Притху, Айле, Майе, Бхауме, Нараке, Шамбаре, Ашвагриве, Пуломе, Сварбхану, Амитадхвадже, Прахладе, Намучи, Дакше, Випрачитти, Вирочане и многим другим древним владыкам дайтьев и данавов. Все они оставили землю и ушли, поражённые временем, ибо время сильнее всех».

संस्करण

ac245a8b6fe1 · प्रकाशित 21 जून 2026, 10:17:07 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.220.28-41

श्लोक बदलें इन कुंजियों से