शरीरं पुरम् इत्य् आहुः स्वामिनी बुद्धिर् इष्यते ॥
तत्र बुद्धेः शरीरस्थं मनो नामार्थचिन्तकम् ॥
इन्द्रियाणि जनाः पौरास् तदर्थं तु परा कृतिः ॥
तत्र द्वौ दारुणौ दोषौ तमो नाम रजस् तथा ॥
यदर्थम् उपजीवन्ति पौराः सहपुरेश्वराः ॥
अद्वारेण तम् एवार्थं द्वौ दोषाव् उपजीवतः ॥
तत्र बुद्धिर् हि दुर्धर्षा मनः साधर्म्यम् उच्यते ॥
पौराश् चापि मनस् त्रस्तास् तेषाम् अपि चला स्थितिः ॥
यदर्थं बुद्धिर् अध्यास्ते न सो ऽर्थः परिषीदति ॥
यदर्थं पृथग् अध्यास्ते मनस् तत् परिषीदति ॥
पृथग्भूतं यदा बुद्ध्या मनो भवति केवलम् ॥
तत्रैनं विवृतं शून्यं रजः पर्यवतिष्ठते ॥
तन् मनः कुरुते सख्यं रजसा सह संगतम् ॥
तं चादाय जनं पौरं रजसे संप्रयच्छति ॥
śarīraṃ puram ity āhuḥ svāminī buddhir iṣyate ||
tatra buddheḥ śarīrasthaṃ mano nāmārthacintakam ||
indriyāṇi janāḥ paurās tadarthaṃ tu parā kṛtiḥ ||
tatra dvau dāruṇau doṣau tamo nāma rajas tathā ||
yadartham upajīvanti paurāḥ sahapureśvarāḥ ||
advāreṇa tam evārthaṃ dvau doṣāv upajīvataḥ ||
tatra buddhir hi durdharṣā manaḥ sādharmyam ucyate ||
paurāś cāpi manas trastās teṣām api calā sthitiḥ ||
yadarthaṃ buddhir adhyāste na so 'rthaḥ pariṣīdati ||
yadarthaṃ pṛthag adhyāste manas tat pariṣīdati ||
pṛthagbhūtaṃ yadā buddhyā mano bhavati kevalam ||
tatrainaṃ vivṛtaṃ śūnyaṃ rajaḥ paryavatiṣṭhate ||
tan manaḥ kurute sakhyaṃ rajasā saha saṃgatam ||
taṃ cādāya janaṃ pauraṃ rajase saṃprayacchati ||
«Тело называют городом, а буддхи считается его владычицей. В этом теле при буддхи пребывает ум, обдумывающий объекты. Чувства — это горожане, а ради их целей разворачивается деятельность. В этом городе есть два ужасных порока: тамас и раджас. Ту самую цель, ради которой живут горожане вместе с владыкой города, эти два порока используют через незаконный вход. Буддхи там труднопобедима, а ум называется сходным с ней по свойству; но горожане-чувства пугаются ума, и их положение неустойчиво. Цель, ради которой пребывает буддхи, не гибнет; но то, ради чего отдельно действует ум, ослабевает. Когда ум отделяется от буддхи и остаётся один, раджас окружает его как открытого и пустого. Тогда ум, соединившись с раджасом, заключает с ним дружбу и, взяв городской народ чувств, передаёт его страсти».
54c738b25056 · प्रकाशित 21 जून 2026, 2:45:08 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Метафора города показывает, почему ум не должен отрываться от буддхи. Когда разумное различение не управляет внутренним городом, чувства быстро оказываются под властью раджаса и теряют устойчивость.