महाभारत
Indra Faces Vṛtra in Battle (Indra Goes Out to Battle Vṛtra)12.272.18-28
11271 / 15823
महाभारत · 12.272.18-28
देवनागरी

ततो ऽन्तरिक्षम् आवृत्य वृत्रो धर्मभृतां वरः ॥
अश्मवर्षेण देवेन्द्रं पर्वतात् समवाकिरत् ॥
ततो देवगणाः क्रुद्धाः सर्वतः शस्त्रवृष्टिभिः ॥
अश्मवर्षम् अपोहन्त वृत्रप्रेरितम् आहवे ॥
वृत्रश् च कुरुशार्दूल महामायो महाबलः ॥
मोहयाम् आस देवेन्द्रं मायायुद्धेन सर्वतः ॥
तस्य वृत्रार्दितस्याथ मोह आसीच् छतक्रतोः ॥
रथंतरेण तं तत्र वसिष्ठः समबोधयत् ॥
वसिष्ठ उवाच
देवश्रेष्ठो ऽसि देवेन्द्र सुरारिविनिबर्हण ॥
त्रैलोक्यबलसंयुक्तः कस्माच् छक्र विषीदसि ॥
एष ब्रह्मा च विष्णुश् च शिवश् चैव जगत्प्रभुः ॥
सोमश् च भगवान् देवः सर्वे च परमर्षयः ॥
मा कार्षीः कश्मलं शक्र कश् चिद् एवेतरो यथा ॥
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा जहि शत्रुं सुरेश्वर ॥
एष लोकगुरुस् त्र्यक्षः सर्वलोकनमस्कृतः ॥
निरीक्षते त्वां भगवांस् त्यज मोहं सुरेश्वर ॥
एते ब्रह्मर्षयश् चैव बृहस्पतिपुरोगमाः ॥
स्तवेन शक्र दिव्येन स्तुवन्ति त्वां जयाय वै ॥
भीष्म उवाच
एवं संबोध्यमानस्य वसिष्ठेन महात्मना ॥
अतीव वासवस्यासीद् बलम् उत्तमतेजसः ॥
ततो बुद्धिम् उपागम्य भगवान् पाकशासनः ॥
योगेन महता युक्तस् तां मायां व्यपकर्षत ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tato 'ntarikṣam āvṛtya vṛtro dharmabhṛtāṃ varaḥ ||
aśmavarṣeṇa devendraṃ parvatāt samavākirat ||
tato devagaṇāḥ kruddhāḥ sarvataḥ śastravṛṣṭibhiḥ ||
aśmavarṣam apohanta vṛtrapreritam āhave ||
vṛtraś ca kuruśārdūla mahāmāyo mahābalaḥ ||
mohayām āsa devendraṃ māyāyuddhena sarvataḥ ||
tasya vṛtrārditasyātha moha āsīc chatakratoḥ ||
rathaṃtareṇa taṃ tatra vasiṣṭhaḥ samabodhayat ||
vasiṣṭha uvāca
devaśreṣṭho 'si devendra surārivinibarhaṇa ||
trailokyabalasaṃyuktaḥ kasmāc chakra viṣīdasi ||
eṣa brahmā ca viṣṇuś ca śivaś caiva jagatprabhuḥ ||
somaś ca bhagavān devaḥ sarve ca paramarṣayaḥ ||
mā kārṣīḥ kaśmalaṃ śakra kaś cid evetaro yathā ||
āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā jahi śatruṃ sureśvara ||
eṣa lokagurus tryakṣaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ ||
nirīkṣate tvāṃ bhagavāṃs tyaja mohaṃ sureśvara ||
ete brahmarṣayaś caiva bṛhaspatipurogamāḥ ||
stavena śakra divyena stuvanti tvāṃ jayāya vai ||
bhīṣma uvāca
evaṃ saṃbodhyamānasya vasiṣṭhena mahātmanā ||
atīva vāsavasyāsīd balam uttamatejasaḥ ||
tato buddhim upāgamya bhagavān pākaśāsanaḥ ||
yogena mahatā yuktas tāṃ māyāṃ vyapakarṣata ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
ततः अन्तरिक्षम् आवृत्यtataḥ antarikṣam āvṛtyaзатем пространство покрыв; небо
वृत्रः धर्म भृताम् वरःvṛtraḥ dharma bhṛtām varaḥВритра, лучший несущих дхарму; праведников
अश्म वर्षेण देव इन्द्रम्aśma varṣeṇa deva indramкаменным дождём Девендру; Индру
पर्वतात् समवाकिरत्parvatāt samavākiratс горы осыпал; засыпал
ततः देव गणाः क्रुद्धाःtataḥ deva gaṇāḥ kruddhāḥзатем сонмы богов разгневанные; девы
सर्वतः शस्त्र वृष्टिभिःsarvataḥ śastra vṛṣṭibhiḥсо всех сторон дождями оружия; залпами
अश्म वर्षम् अपोहन्तaśma varṣam apohantaкаменный дождь отразили; разогнали
वृत्र प्रेरितम् आहवेvṛtra preritam āhaveВритрой посланный в битве; сражении
वृत्रः च कुरु शार्दूलvṛtraḥ ca kuru śārdūlaи Вритра, тигр среди Куру; о лучший
महा मायः महा बलःmahā māyaḥ mahā balaḥвеликомагический, великосильный; могущественный
मोहयाम् आस देव इन्द्रम्mohayām āsa deva indramввёл в заблуждение Девендру; Индру
माया युद्धेन सर्वतःmāyā yuddhena sarvataḥбитвой майи со всех сторон; магической
तस्य वृत्र अर्दितस्य अथtasya vṛtra arditasya athaу него, Вритрой поражённого, затем; угнетённого
मोहः आसीत् शतक्रतोःmohaḥ āsīt śatakratoḥпомрачение было у Шатакрату; Индры
रथंतरेण तम् तत्रrathaṃtareṇa tam tatraРатхантарой его там; гимном
वसिष्ठः समबोधयत्vasiṣṭhaḥ samabodhayatВасиштха пробудил; ободрил
वसिष्ठः उवाचvasiṣṭhaḥ uvācaВасиштха сказал; мудрец произнёс
देव श्रेष्ठः असि देव इन्द्रdeva śreṣṭhaḥ asi deva indraлучший бог ты, Девендра; Индра
सुर अरि विनिबर्हणsura ari vinibarhaṇaуничтожитель врагов богов; асуров
त्रैलोक्य बल संयुक्तःtrailokya bala saṃyuktaḥс силой трёх миров соединённый; обладающий
कस्मात् शक्र विषीदसिkasmāt śakra viṣīdasiпочему, Шакра, унываешь; падаешь духом
एषः ब्रह्मा च विष्णुः चeṣaḥ brahmā ca viṣṇuḥ caвот Брахма и Вишну; оба
शिवः च एव जगत् प्रभुःśivaḥ ca eva jagat prabhuḥи Шива, владыка мира; Господь
सोमः च भगवान् देवःsomaḥ ca bhagavān devaḥи Сома, благословенный бог; дев
सर्वे च परम ऋषयःsarve ca parama ṛṣayaḥи все высшие риши; мудрецы
मा कार्षीः कश्मलम् शक्रmā kārṣīḥ kaśmalam śakraне делай слабости, Шакра; малодушия
कः चित् एव इतरः यथाkaḥ cit eva itaraḥ yathāкак кто-то другой низший; обычный
आर्याम् युद्धे मतिम् कृत्वाāryām yuddhe matim kṛtvāблагородную мысль в битве приняв; решимость
जहि शत्रुम् सुर ईश्वरjahi śatrum sura īśvaraубей врага, владыка богов; порази
एषः लोक गुरुः त्र्यक्षःeṣaḥ loka guruḥ tryakṣaḥвот учитель мира, Трёхглазый; Шива
सर्व लोक नमस्कृतःsarva loka namaskṛtaḥвсеми мирами почитаемый; прославленный
निरीक्षते त्वाम् भगवान्nirīkṣate tvām bhagavānсмотрит на тебя благословенный; Господь
त्यज मोहम् सुर ईश्वरtyaja moham sura īśvaraоставь помрачение, владыка богов; заблуждение
एते ब्रह्म ऋषयः च एवete brahma ṛṣayaḥ ca evaи эти брахмарши именно; мудрецы
बृहस्पति पुरोगमाःbṛhaspati purogamāḥво главе с Брихаспати; ведомые
स्तवेन शक्र दिव्येनstavena śakra divyenaбожественным гимном, Шакра; стотрами
स्तुवन्ति त्वाम् जयाय वैstuvanti tvām jayāya vaiвосхваляют тебя ради победы; победы
भीष्मः उवाचbhīṣmaḥ uvācaБхишма сказал; Бхишма продолжил
एवम् संबोध्यमानस्यevam saṃbodhyamānasyaтак пробуждаемого; ободряемого
वसिष्ठेन महा आत्मनाvasiṣṭhena mahā ātmanāВасиштхой великой души; махатмой
अतीव वासवस्य आसीत्atīva vāsavasya āsītочень у Васавы стало; возникло
बलम् उत्तम तेजसःbalam uttama tejasaḥсила высшего сияния; могущество
ततः बुद्धिम् उपागम्यtataḥ buddhim upāgamyaзатем разум обретя; придя в сознание
भगवान् पाक शासनःbhagavān pāka śāsanaḥблагословенный Пакашасана; Индра
योगेन महता युक्तःyogena mahatā yuktaḥвеликой йогой соединённый; сосредоточенный
ताम् मायाम् व्यपकर्षतtām māyām vyapakarṣataту майю отбросил; устранил
अनुवाद

Затем Вритра, лучший из носителей дхармы, покрыл пространство и с горы осыпал Девендру каменным дождём. Разгневанные сонмы богов со всех сторон дождями оружия отбили каменный дождь, посланный Вритрой в битве. Вритра, о тигр среди Куру, великомагический и великосильный, со всех сторон помрачил Девендру битвой майи. Когда Шатакрату был подавлен Вритрой и впал в помрачение, Васиштха пробудил его там Ратхантарой. Васиштха сказал: «Ты лучший из богов, Девендра, уничтожитель врагов богов. Ты обладаешь силой трёх миров — почему же ты унываешь, Шакра? Вот Брахма, Вишну, Шива, владыка мира, благословенный бог Сома и все высшие риши. Не поддавайся слабости, Шакра, как кто-нибудь низший. Приняв благородную решимость в битве, порази врага, владыка богов. Вот Трёхглазый, учитель мира, почитаемый всеми мирами, благословенный, смотрит на тебя. Оставь помрачение, владыка богов. Эти брахмарши во главе с Брихаспати божественным гимном восхваляют тебя ради победы». Бхишма продолжил: «Когда великодушный Васиштха так пробуждал Васаву, у Индры возникла сила высшего сияния. Обретя разум, благословенный Пакашасана, соединённый великой йогой, отбросил ту майю».

संस्करण

d73f74aeb39a · प्रकाशित 21 जून 2026, 6:08:50 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से