कस्य चित् त्व् अथ कालस्य दक्षो नाम प्रजापतिः ॥
पूर्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत ॥
ततस् तस्य मखं देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः ॥
गमनाय समागम्य बुद्धिम् आपेदिरे तदा ॥
ते विमानैर् महात्मानो ज्वलितैर् ज्वलनप्रभाः ॥
देवस्यानुमते ऽगच्छन् गङ्गाद्वारम् इति श्रुतिः ॥
प्रस्थिता देवता दृष्ट्वा शैलराजसुता तदा ॥
उवाच वचनं साध्वी देवं पशुपतिं पतिम् ॥
भगवन् क्व नु यान्त्य् एते देवाः शक्रपुरोगमाः ॥
ब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महान् अयम् ॥
महेश्वर उवाच
दक्षो नाम महाभागे प्रजानां पतिर् उत्तमः ॥
हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः ॥
उमा उवाच
यज्ञम् एतं महाभाग किमर्थं नाभिगच्छसि ॥
केन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते ॥
महेश्वर उवाच
सुरैर् एव महाभागे सर्वम् एतद् अनुष्ठितम् ॥
यज्ञेषु सर्वेषु मम न भाग उपकल्पितः ॥
पूर्वोपायोपपन्नेन मार्गेण वरवर्णिनि ॥
न मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धर्मतः ॥
उमा उवाच
भगवन् सर्वभूतेषु प्रभवाभ्यधिको गुणैः ॥
अजेयश् चाप्रधृष्यश् च तेजसा यशसा श्रिया ॥
अनेन ते महाभाग प्रतिषेधेन भागतः ॥
अतीव दुःखम् उत्पन्नं वेपथुश् च ममानघ ॥
भीष्म उवाच
एवम् उक्त्वा तु सा देवी देवं पशुपतिं पतिम् ॥
तूष्णींभूताभवद् राजन् दह्यमानेन चेतसा ॥
अथ देव्या मतं ज्ञात्वा हृद्गतं यच् चिकीर्षितम् ॥
स समाज्ञापयाम् आस तिष्ठ त्वम् इति नन्दिनम् ॥
ततो योगबलं कृत्वा सर्वयोगेश्वरेश्वरः ॥
तं यज्ञं सुमहातेजा भीमैर् अनुचरैस् तदा ॥
सहसा घातयाम् आस देवदेवः पिनाकधृक् ॥
kasya cit tv atha kālasya dakṣo nāma prajāpatiḥ ||
pūrvoktena vidhānena yakṣyamāṇo 'nvapadyata ||
tatas tasya makhaṃ devāḥ sarve śakrapurogamāḥ ||
gamanāya samāgamya buddhim āpedire tadā ||
te vimānair mahātmāno jvalitair jvalanaprabhāḥ ||
devasyānumate 'gacchan gaṅgādvāram iti śrutiḥ ||
prasthitā devatā dṛṣṭvā śailarājasutā tadā ||
uvāca vacanaṃ sādhvī devaṃ paśupatiṃ patim ||
bhagavan kva nu yānty ete devāḥ śakrapurogamāḥ ||
brūhi tattvena tattvajña saṃśayo me mahān ayam ||
maheśvara uvāca
dakṣo nāma mahābhāge prajānāṃ patir uttamaḥ ||
hayamedhena yajate tatra yānti divaukasaḥ ||
umā uvāca
yajñam etaṃ mahābhāga kimarthaṃ nābhigacchasi ||
kena vā pratiṣedhena gamanaṃ te na vidyate ||
maheśvara uvāca
surair eva mahābhāge sarvam etad anuṣṭhitam ||
yajñeṣu sarveṣu mama na bhāga upakalpitaḥ ||
pūrvopāyopapannena mārgeṇa varavarṇini ||
na me surāḥ prayacchanti bhāgaṃ yajñasya dharmataḥ ||
umā uvāca
bhagavan sarvabhūteṣu prabhavābhyadhiko guṇaiḥ ||
ajeyaś cāpradhṛṣyaś ca tejasā yaśasā śriyā ||
anena te mahābhāga pratiṣedhena bhāgataḥ ||
atīva duḥkham utpannaṃ vepathuś ca mamānagha ||
bhīṣma uvāca
evam uktvā tu sā devī devaṃ paśupatiṃ patim ||
tūṣṇīṃbhūtābhavad rājan dahyamānena cetasā ||
atha devyā mataṃ jñātvā hṛdgataṃ yac cikīrṣitam ||
sa samājñāpayām āsa tiṣṭha tvam iti nandinam ||
tato yogabalaṃ kṛtvā sarvayogeśvareśvaraḥ ||
taṃ yajñaṃ sumahātejā bhīmair anucarais tadā ||
sahasā ghātayām āsa devadevaḥ pinākadhṛk ||
Спустя время праджапати Дакша приступил к жертве по установленному правилу. Все боги во главе с Шакрой собрались, решив отправиться на его обряд, и на пылающих виманах, сияющих как огонь, с позволения Бога пошли к Гангадваре. Увидев, что боги уходят, благочестивая дочь царя гор сказала своему супругу, Богу Пашупати: «Бхагаван, куда идут эти боги во главе с Шакрой? Скажи по истине, знаток истины; у меня великое сомнение». Махешвара ответил: «О великоблагая, Дакша, лучший владыка созданий, совершает ашвамедху; туда идут небожители». Ума сказала: «О великоблагой, почему ты не идёшь на эту жертву? Каким запретом тебе закрыт путь?» Махешвара ответил: «Так установили сами боги: во всех жертвах Мне не приготовлена доля. По древнему пути и правилу, о прекрасноликая, боги не дают Мне жертвенную долю по дхарме». Ума сказала: «Бхагаван, среди всех существ ты превосходишь всех могуществом и качествами; ты непобедим и неприступен сиянием, славой и великолепием. Из-за этого запрета относительно твоей доли во мне возникла сильная боль и дрожь». Сказав это Пашупати, богиня замолчала, горя сердцем. Махадева понял её мысль, скрытую в сердце, приказал Нанди стоять на месте и, применив силу йоги, внезапно велел своим страшным спутникам разрушить ту жертву.
3e2a2475f97e · प्रकाशित 21 जून 2026, 7:54:25 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Ума не подстрекает из мелкой обиды: её боль возникает от нарушения священного порядка. Когда в жертве нет доли для Пашупати, сам обряд становится неполным и уязвимым.