महाभारत
Parāśara on Death, Rebirth, and the Human Opportunity12.286.10-17
11342 / 15823
महाभारत · 12.286.10-17
देवनागरी

गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशम् अभिकाङ्क्षताम् ॥
निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम् ॥
आयुषि क्षयम् आपन्ने पञ्चत्वम् उपगच्छति ॥
नाकारणात् तद् भवति कारणैर् उपपादितम् ॥
तथा शरीरं भवति देहाद् येनोपपादितम् ॥
अध्वानं गतकश् चायं प्राप्तश् चायं गृहाद् गृहम् ॥
द्वितीयं कारणं तत्र नान्यत् किं चन विद्यते ॥
तद् देहं देहिनां युक्तं मोक्षभूतेषु वर्तते ॥
सिरास्नाय्वस्थिसंघातं बीभत्सामेध्यसंकुलम् ॥
भूतानाम् इन्द्रियाणां च गुणानां च समागमम् ॥
त्वगन्तं देहम् इत्य् आहुर् विद्वांसो ऽध्यात्मचिन्तकाः ॥
गुणैर् अपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम् ॥
शरीरिणा परित्यक्तं निश्चेष्टं गतचेतनम् ॥
भूतैः प्रकृतिम् आपन्नैस् ततो भूमौ निमज्जति ॥
भावितं कर्मयोगेन जायते तत्र तत्र ह ॥
इदं शरीरं वैदेह म्रियते यत्र तत्र ह ॥
तत्स्वभावो ऽपरो दृष्टो विसर्गः कर्मणस् तथा ॥

लिप्यंतरण (IAST)

gṛhasthānāṃ tu sarveṣāṃ vināśam abhikāṅkṣatām ||
nidhanaṃ śobhanaṃ tāta pulineṣu kriyāvatām ||
āyuṣi kṣayam āpanne pañcatvam upagacchati ||
nākāraṇāt tad bhavati kāraṇair upapāditam ||
tathā śarīraṃ bhavati dehād yenopapāditam ||
adhvānaṃ gatakaś cāyaṃ prāptaś cāyaṃ gṛhād gṛham ||
dvitīyaṃ kāraṇaṃ tatra nānyat kiṃ cana vidyate ||
tad dehaṃ dehināṃ yuktaṃ mokṣabhūteṣu vartate ||
sirāsnāyvasthisaṃghātaṃ bībhatsāmedhyasaṃkulam ||
bhūtānām indriyāṇāṃ ca guṇānāṃ ca samāgamam ||
tvagantaṃ deham ity āhur vidvāṃso 'dhyātmacintakāḥ ||
guṇair api parikṣīṇaṃ śarīraṃ martyatāṃ gatam ||
śarīriṇā parityaktaṃ niśceṣṭaṃ gatacetanam ||
bhūtaiḥ prakṛtim āpannais tato bhūmau nimajjati ||
bhāvitaṃ karmayogena jāyate tatra tatra ha ||
idaṃ śarīraṃ vaideha mriyate yatra tatra ha ||
tatsvabhāvo 'paro dṛṣṭo visargaḥ karmaṇas tathā ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
गृहस्थानाम् तु सर्वेषाम्gṛhasthānām tu sarveṣāmу всех же домохозяев; грихастх
विनाशम् अभिकाङ्क्षताम्vināśam abhikāṅkṣatāmжелающих ухода; конца
निधनम् शोभनम् तातnidhanam śobhanam tātaсмерть прекрасна, дорогой; благоприятна
पुलिनेषु क्रियावताम्pulineṣu kriyāvatāmна отмелях для совершающих обряды; ритуалы
आयुषि क्षयम् आपन्नेāyuṣi kṣayam āpanneкогда жизнь пришла к истощению; срок
पञ्चत्वम् उपगच्छतिpañcatvam upagacchatiк пяти элементам приходит; умирает
न अकारणात् तत् भवतिna akāraṇāt tat bhavatiне без причины это бывает; происходит
कारणैः उपपादितम्kāraṇaiḥ upapāditamпричинами обусловленное; подготовленное
तथा शरीरम् भवतिtathā śarīram bhavatiтак тело бывает; возникает
देहात् येन उपपादितम्dehāt yena upapāditamиз тела, которым обусловлено; подготовлено
अध्वानम् गतः च अयम्adhvānam gataḥ ca ayamи путь прошедший этот; странник
प्राप्तः च अयम् गृहात् गृहम्prāptaḥ ca ayam gṛhāt gṛhamи пришёл этот из дома в дом; от тела к телу
द्वितीयम् कारणम् तत्रdvitīyam kāraṇam tatraвторая причина там; другое основание
न अन्यत् किम् चन विद्यतेna anyat kim cana vidyateнет иного чего-либо; не существует
तत् देहम् देहिनाम् युक्तम्tat deham dehinām yuktamто тело воплощённых соединённое; подходящее
मोक्ष भूतेषु वर्ततेmokṣa bhūteṣu vartateсуществует среди освобождаемых существ; к освобождению
सिरा स्नायु अस्थि संघातम्sirā snāyu asthi saṃghātamсобрание жил, сухожилий и костей; связок
बीभत्स अमेध्य संकुलम्bībhatsa amedhya saṃkulamотвратительным и нечистым наполненное; переполненное
भूतानाम् इन्द्रियाणाम् चbhūtānām indriyāṇām caэлементов и чувств; органов
गुणानाम् च समागमम्guṇānām ca samāgamamи гун соединение; схождение
त्वक् अन्तम् देहम् इति आहुःtvak antam deham iti āhuḥкожей ограниченное называют телом; до кожи
विद्वांसः अध्यात्म चिन्तकाःvidvāṃsaḥ adhyātma cintakāḥмудрые, размышляющие об адхьятме; о духе
गुणैः अपि परिक्षीणम्guṇaiḥ api parikṣīṇamи гунами истощённое; исчерпанное
शरीरम् मर्त्यताम् गतम्śarīram martyatām gatamтело к смертности пришедшее; ставшее смертным
शरीरिणा परित्यक्तम्śarīriṇā parityaktamвоплощённым оставленное; душой
निश्चेष्टम् गत चेतनम्niśceṣṭam gata cetanamнеподвижное, лишённое сознания; безжизненное
भूतैः प्रकृतिम् आपन्नैःbhūtaiḥ prakṛtim āpannaiḥэлементами, пришедшими к природе; естеству
ततः भूमौ निमज्जतिtataḥ bhūmau nimajjatiзатем в землю погружается; исчезает
भावितम् कर्म योगेनbhāvitam karma yogenaсформированное связью с кармой; подготовленное
जायते तत्र तत्र हjāyate tatra tatra haрождается там и там; повсюду
इदम् शरीरम् वैदेहidam śarīram vaidehaэто тело, Вайдеха; царь
म्रियते यत्र तत्र हmriyate yatra tatra haумирает где бы то ни было; везде
तत् स्वभावः अपरः दृष्टःtat svabhāvaḥ aparaḥ dṛṣṭaḥего иная природа увидена; следующая
विसर्गः कर्मणः तथाvisargaḥ karmaṇaḥ tathāи исход кармы также; испускание
अनुवाद

Для домохозяев, желающих ухода и совершающих обряды, благой смертью считается смерть на священных берегах, дорогой. Когда срок жизни истощается, человек приходит к пяти элементам; это не бывает без причины, а подготавливается причинами. Так и тело возникает из тела, которым оно обусловлено: этот странник проходит путь и приходит из дома в дом. Другой причины там нет. Такое тело, соединённое с воплощённым, существует среди существ, движущихся к освобождению. Мудрые, размышляющие о духе, называют телом то, что ограничено кожей: собрание жил, сухожилий и костей, наполненное отвратительным и нечистым, соединение элементов, чувств и гун. Когда тело, истощённое гунами, приходит к смертности и оставляется воплощённым, оно становится неподвижным и лишённым сознания; элементы возвращаются к природе, и оно погружается в землю. Сформированное связью с кармой, тело рождается то тут, то там, о Вайдеха; и где бы это тело ни умерло, видна другая его природа и дальнейший исход кармы».

संस्करण

ef80c679fc13 · प्रकाशित 21 जून 2026, 5:58:44 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से