वसिष्ठ उवाच
श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् ॥
यन् न क्षरति पूर्वेण यावत् कालेन चाप्य् अथ ॥
युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्गुणम् ॥
दशकल्पशतावृत्तं तद् अहर् ब्राह्मम् उच्यते ॥
रात्रिश् चैतावती राजन् यस्यान्ते प्रतिबुध्यते ॥
सृजत्य् अनन्तकर्माणं महान्तं भूतम् अग्रजम् ॥
मूर्तिमन्तम् अमूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवः ॥
अणिमा लघिमा प्राप्तिर् ईशानं ज्योतिर् अव्ययम् ॥
सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ॥
सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ॥
हिरण्यगर्भो भगवान् एष बुद्धिर् इति स्मृतः ॥
महान् इति च योगेषु विरिञ्च इति चाप्य् उत ॥
सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर् बहुधात्मकः ॥
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः ॥
vasiṣṭha uvāca
śrūyatāṃ pṛthivīpāla kṣaratīdaṃ yathā jagat ||
yan na kṣarati pūrveṇa yāvat kālena cāpy atha ||
yugaṃ dvādaśasāhasraṃ kalpaṃ viddhi caturguṇam ||
daśakalpaśatāvṛttaṃ tad ahar brāhmam ucyate ||
rātriś caitāvatī rājan yasyānte pratibudhyate ||
sṛjaty anantakarmāṇaṃ mahāntaṃ bhūtam agrajam ||
mūrtimantam amūrtātmā viśvaṃ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥ ||
aṇimā laghimā prāptir īśānaṃ jyotir avyayam ||
sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvatokṣiśiromukham ||
sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati ||
hiraṇyagarbho bhagavān eṣa buddhir iti smṛtaḥ ||
mahān iti ca yogeṣu viriñca iti cāpy uta ||
sāṃkhye ca paṭhyate śāstre nāmabhir bahudhātmakaḥ ||
vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ ||
Васиштха сказал: «Слушай, хранитель земли, как этот мир истекает и разрушается, и что не разрушается прежним ходом времени. Знай югу как двенадцать тысяч, а кальпу — как четырёхкратную меру; тысяча таких кальп называется днём Брахмы, и ночь, о царь, имеет такую же длительность. В конце этой ночи он пробуждается и творит великое перворождённое существо — Махат, наделённое бесконечной деятельностью. Сам будучи бесформенным, Самосущий проявляет оформленную вселенскую форму, нетленное владычное сияние и силы вроде малости, лёгкости и достижения. Имея руки и ноги повсюду, глаза, головы и лица повсюду, слух повсюду в мире, он пребывает, охватив всё. Этот благословенный Хираньягарбха памятуется как буддхи, в йоге — как Махан, также как Виринча; в шастре санкхьи он описывается многими именами, многообразный формой, душа вселенной, называемый единым акшара».
d3e119255aac · प्रकाशित 21 जून 2026, 6:38:42 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Космология начинается с ритма творения и растворения, но источник не сводится к форме. Проявленный Махат действует во вселенной, тогда как высшая основа остаётся превосходящей форму.