महाभारत
Vasiṣṭha Explains Vidyā, Avidyā, Kṣara, and Akṣara12.295.23-32
11395 / 15823
महाभारत · 12.295.23-32
देवनागरी

किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालम् इमं जनम् ॥
मत्स्यो जालं ह्य् अविज्ञानाद् अनुवर्तितवांस् तथा ॥
अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् ॥
मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह ॥
मत्स्यो ऽन्यत्वं यथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते ॥
आत्मानं तद्वद् अज्ञानाद् अन्यत्वं चैव वेद्म्य् अहम् ॥
ममास्तु धिग् अबुद्धस्य यो ऽहं मग्नम् इमं पुनः ॥
अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् ॥
अयम् अत्र भवेद् बन्धुर् अनेन सह मोक्षणम् ॥
साम्यम् एकत्वम् आयातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम् ॥
तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै ॥
अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तथा ॥
यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया संप्रवृत्तवान् ॥
ससङ्गयाहं निःसङ्गः स्थितः कालम् इमं त्व् अहम् ॥
अनयाहं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् ॥
उच्चमध्यमनीचानां ताम् अहं कथम् आवसे ॥
समानयानया चेह सहवासम् अहं कथम् ॥
गच्छाम्य् अबुद्धभावत्वाद् एषेदानीं स्थिरो भवे ॥
सहवासं न यास्यामि कालम् एतद् धि वञ्चनात् ॥
वञ्चितो ऽस्म्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया ॥

लिप्यंतरण (IAST)

kiṃ mayā kṛtam etāvad yo 'haṃ kālam imaṃ janam ||
matsyo jālaṃ hy avijñānād anuvartitavāṃs tathā ||
aham eva hi saṃmohād anyam anyaṃ janāj janam ||
matsyo yathodakajñānād anuvartitavān iha ||
matsyo 'nyatvaṃ yathājñānād udakān nābhimanyate ||
ātmānaṃ tadvad ajñānād anyatvaṃ caiva vedmy aham ||
mamāstu dhig abuddhasya yo 'haṃ magnam imaṃ punaḥ ||
anuvartitavān mohād anyam anyaṃ janāj janam ||
ayam atra bhaved bandhur anena saha mokṣaṇam ||
sāmyam ekatvam āyāto yādṛśas tādṛśas tv aham ||
tulyatām iha paśyāmi sadṛśo 'ham anena vai ||
ayaṃ hi vimalo vyaktam aham īdṛśakas tathā ||
yo 'ham ajñānasaṃmohād ajñayā saṃpravṛttavān ||
sasaṅgayāhaṃ niḥsaṅgaḥ sthitaḥ kālam imaṃ tv aham ||
anayāhaṃ vaśībhūtaḥ kālam etaṃ na buddhavān ||
uccamadhyamanīcānāṃ tām ahaṃ katham āvase ||
samānayānayā ceha sahavāsam ahaṃ katham ||
gacchāmy abuddhabhāvatvād eṣedānīṃ sthiro bhave ||
sahavāsaṃ na yāsyāmi kālam etad dhi vañcanāt ||
vañcito 'smy anayā yad dhi nirvikāro vikārayā ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
किम् मया कृतम् एतावत्kim mayā kṛtam etāvatчто мной сделано так долго; столько
यः अहम् कालम् इमम्yaḥ aham kālam imamчто я это время; срок
जनम्janamрождение за рождением; народ
मत्स्यः जालम् हि अविज्ञानात्matsyaḥ jālam hi avijñānātрыба сеть ведь из-за незнания; невежества
अनुवर्तितवान् तथाanuvartitavān tathāтак следовала; двигалась
अहम् एव हि संमोहात्aham eva hi saṃmohātя сам ведь из заблуждения; помрачения
अन्यम् अन्यम् जनात् जनम्anyam anyam janāt janamодно за другим рождение; людей
मत्स्यः यथा उदक ज्ञानात्matsyaḥ yathā udaka jñānātкак рыба из-за знания воды; привычки
अनुवर्तितवान् इहanuvartitavān ihaследовал здесь; двигался
मत्स्यः अन्यत्वम् यथा अज्ञानात्matsyaḥ anyatvam yathā ajñānātрыба отдельность из-за незнания; инаковость
उदकात् न अभिमन्यतेudakāt na abhimanyateот воды не считает; не признаёт
आत्मानम् तद्वत् अज्ञानात्ātmānam tadvat ajñānātсебя так же из-за незнания; атман
अन्यत्वम् च एव वेद्मि अहम्anyatvam ca eva vedmi ahamи инаковость именно знаю я; понимаю
मम अस्तु धिक् अबुद्धस्यmama astu dhik abuddhasyaпозор мне неразумному; пусть будет
यः अहम् मग्नम् इमम् पुनःyaḥ aham magnam imam punaḥчто я погружённого этого снова; утонувшего
अनुवर्तितवान् मोहात्anuvartitavān mohātследовал из заблуждения; помрачения
अन्यम् अन्यम् जनात् जनम्anyam anyam janāt janamодно за другим рождение; существование
अयम् अत्र भवेत् बन्धुःayam atra bhavet bandhuḥон здесь пусть будет другом; союзником
अनेन सह मोक्षणम्anena saha mokṣaṇamс ним вместе освобождение; мокша
साम्यम् एकत्वम् आयातःsāmyam ekatvam āyātaḥравенства и единства достигший; схожести
यादृशः तादृशः तु अहम्yādṛśaḥ tādṛśaḥ tu ahamкаков он, таков и я; такой
तुल्यताम् इह पश्यामिtulyatām iha paśyāmiравенство здесь вижу; сходство
सदृशः अहम् अनेन वैsadṛśaḥ aham anena vaiподобен я ему воистину; равен
अयम् हि विमलः व्यक्तम्ayam hi vimalaḥ vyaktamон ведь чистый явно; непорочный
अहम् ईदृशकः तथाaham īdṛśakaḥ tathāи я такой же; подобный
यः अहम् अज्ञान संमोहात्yaḥ aham ajñāna saṃmohātя который из неведения и заблуждения; помрачения
अज्ञया संप्रवृत्तवान्ajñayā saṃpravṛttavānс незнающей вступил в действие; связался
स सङ्गया अहम् निःसङ्गःsa saṅgayā aham niḥsaṅgaḥс привязанной я непривязанный; свободный
स्थितः कालम् इमम् तु अहम्sthitaḥ kālam imam tu ahamпребывал это время я; долго
अनया अहम् वशी भूतःanayā aham vaśī bhūtaḥею я стал подчинённым; покорённым
कालम् एतम् न बुद्धवान्kālam etam na buddhavānэто время не понимал; не осознавал
उच्च मध्यम नीचानाम्ucca madhyama nīcānāmвысоких, средних, низких; состояний
ताम् अहम् कथम् आवसेtām aham katham āvaseеё я как буду обитать; пребывать
समानया अनया च इहsamānayā anayā ca ihaс равной этой здесь; схожей
सह वासम् अहम् कथम्saha vāsam aham kathamсовместное пребывание я как; сожительство
गच्छामि अबुद्ध भावत्वात्gacchāmi abuddha bhāvatvātиду из-за непробуждённого состояния; неведения
एषा इदानीम् स्थिरः भवेeṣā idānīm sthiraḥ bhaveпусть теперь это станет твёрдым; решительным
सह वासम् न यास्यामिsaha vāsam na yāsyāmiк совместному пребыванию не пойду; не вернусь
कालम् एतत् हि वञ्चनात्kālam etat hi vañcanātэто время ведь из-за обмана; заблуждения
वञ्चितः अस्मि अनयाvañcitaḥ asmi anayāя обманут ею; обольщён
यत् हि निर्विकारः विकारयाyat hi nirvikāraḥ vikārayāведь неизменный изменчивой; пракрити
अनुवाद

«Что я делал всё это время? Я, как рыба из-за незнания следует сети, так следовал рождению за рождением. Из заблуждения я сам переходил от одного рождения к другому, как рыба, привыкшая к воде, движется в воде. Как рыба по незнанию не считает себя иной, чем вода, так и я из-за незнания не понимал свою отдельность. Позор мне неразумному: я снова и снова, из заблуждения, следовал этому погружённому потоку рождения за рождением. “Пусть он будет мне другом; вместе с ним будет освобождение. Я достиг равенства и единства; каков он, таков и я. Я вижу здесь равенство: я воистину подобен ему; он явно чист, и я такой же”. Так думал я. Но я, непривязанный, из неведения и заблуждения был связан с незнающей и привязанной. Всё это время я был подчинён ею и не понимал. Как же мне пребывать в ней — высокой, средней и низкой? Как мне снова идти к совместному пребыванию с этой, кажущейся равной, из-за непробуждённости? Пусть теперь это решение будет твёрдым: я не пойду к совместному пребыванию. Всё это время я был обманут ею, потому что, будучи неизменным, был обманут изменчивой».

संस्करण

5cfb2d95c8c1 · प्रकाशित 21 जून 2026, 6:22:55 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से