Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
Śuka Goes to Mithilā to Learn from Janaka (Śuka Goes to Mithilā to Study with Janaka)12.312.1-11
11491 / 15823
महाभारत · 12.312.1-11
॥
देवनागरी

भीष्म उवाच
स मोक्षम् अनुचिन्त्यैव शुकः पितरम् अभ्यगात् ॥
प्राहाभिवाद्य च गुरुं श्रेयोर्थी विनयान्वितः ॥
मोक्षधर्मेषु कुशलो भगवान् प्रब्रवीतु मे ॥
यथा मे मनसः शान्तिः परमा संभवेत् प्रभो ॥
श्रुत्वा पुत्रस्य वचनं परमर्षिर् उवाच तम् ॥
अधीष्व पुत्र मोक्षं वै धर्मांश् च विविधान् अपि ॥
पितुर् नियोगाज् जग्राह शुको ब्रह्मविदां वरः ॥
योगशास्त्रं च निखिलं कापिलं चैव भारत ॥
स तं ब्राह्म्या श्रिया युक्तं ब्रह्मतुल्यपराक्रमम् ॥
मेने पुत्रं यदा व्यासो मोक्षविद्याविशारदम् ॥
उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम् ॥
स ते वक्ष्यति मोक्षार्थं निखिलेन विशेषतः ॥
पितुर् नियोगाद् अगमन् मैथिलं जनकं नृपम् ॥
प्रष्टुं धर्मस्य निष्ठां वै मोक्षस्य च परायणम् ॥
उक्तश् च मानुषेण त्वं पथा गच्छेत्य् अविस्मितः ॥
न प्रभावेण गन्तव्यम् अन्तरिक्षचरेण वै ॥
आर्जवेणैव गन्तव्यं न सुखान्वेषिणा पथा ॥
नान्वेष्टव्या विशेषास् तु विशेषा हि प्रसङ्गिनः ॥
अहंकारो न कर्तव्यो याज्ये तस्मिन् नराधिपे ॥
स्थातव्यं च वशे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम् ॥
स धर्मकुशलो राजा मोक्षशास्त्रविशारदः ॥
याज्यो मम स यद् ब्रूयात् तत् कार्यम् अविशङ्कया ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bhīṣma uvāca
sa mokṣam anucintyaiva śukaḥ pitaram abhyagāt ||
prāhābhivādya ca guruṃ śreyorthī vinayānvitaḥ ||
mokṣadharmeṣu kuśalo bhagavān prabravītu me ||
yathā me manasaḥ śāntiḥ paramā saṃbhavet prabho ||
śrutvā putrasya vacanaṃ paramarṣir uvāca tam ||
adhīṣva putra mokṣaṃ vai dharmāṃś ca vividhān api ||
pitur niyogāj jagrāha śuko brahmavidāṃ varaḥ ||
yogaśāstraṃ ca nikhilaṃ kāpilaṃ caiva bhārata ||
sa taṃ brāhmyā śriyā yuktaṃ brahmatulyaparākramam ||
mene putraṃ yadā vyāso mokṣavidyāviśāradam ||
uvāca gaccheti tadā janakaṃ mithileśvaram ||
sa te vakṣyati mokṣārthaṃ nikhilena viśeṣataḥ ||
pitur niyogād agaman maithilaṃ janakaṃ nṛpam ||
praṣṭuṃ dharmasya niṣṭhāṃ vai mokṣasya ca parāyaṇam ||
uktaś ca mānuṣeṇa tvaṃ pathā gacchety avismitaḥ ||
na prabhāveṇa gantavyam antarikṣacareṇa vai ||
ārjaveṇaiva gantavyaṃ na sukhānveṣiṇā pathā ||
nānveṣṭavyā viśeṣās tu viśeṣā hi prasaṅginaḥ ||
ahaṃkāro na kartavyo yājye tasmin narādhipe ||
sthātavyaṃ ca vaśe tasya sa te chetsyati saṃśayam ||
sa dharmakuśalo rājā mokṣaśāstraviśāradaḥ ||
yājyo mama sa yad brūyāt tat kāryam aviśaṅkayā ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
भीष्मः उवाचbhīṣmaḥ uvācaБхишма сказал; Бхишма произнёс
सः मोक्षम् अनुचिन्त्य एवsaḥ mokṣam anucintya evaон, о мокше размышляя именно; освобождении
शुकः पितरम् अभ्यगात्śukaḥ pitaram abhyagātШука к отцу пришёл; приблизился
प्राह अभिवाद्य च गुरुम्prāha abhivādya ca gurumсказал, поклонившись учителю; гуру
श्रेयः अर्थी विनय अन्वितःśreyaḥ arthī vinaya anvitaḥищущий блага, смирением наделённый; почтительный
मोक्ष धर्मेषु कुशलःmokṣa dharmeṣu kuśalaḥв мокша-дхармах искусный; знающий
भगवान् प्रब्रवीतु मेbhagavān prabravītu meблагословенный пусть скажет мне; объяснит
यथा मे मनसः शान्तिःyathā me manasaḥ śāntiḥкак моего ума покой; умиротворение
परमा संभवेत् प्रभोparamā saṃbhavet prabhoвысший возник бы, владыка; стал
श्रुत्वा पुत्रस्य वचनम्śrutvā putrasya vacanamуслышав слово сына; речь
परम ऋषिः उवाच तम्parama ṛṣiḥ uvāca tamвысший риши сказал ему; ответил
अधीष्व पुत्र मोक्षम् वैadhīṣva putra mokṣam vaiизучай, сын, мокшу воистину; освобождение
धर्मान् च विविधान् अपिdharmān ca vividhān apiи разные дхармы также; учения
पितुः नियोगात् जग्राहpituḥ niyogāt jagrāhaпо повелению отца принял; изучил
शुकः ब्रह्म विदाम् वरःśukaḥ brahma vidām varaḥШука, лучший знатоков Брахмана; брахмавидов
योग शास्त्रम् च निखिलम्yoga śāstram ca nikhilamи всё учение йоги; шастру
कापिलम् च एव भारतkāpilam ca eva bhārataи Капилово также, Бхарата; санкхью
सः तम् ब्राह्म्या श्रिया युक्तम्saḥ tam brāhmyā śriyā yuktamон его, наделённого брахмическим сиянием; славой
ब्रह्म तुल्य पराक्रमम्brahma tulya parākramamс мощью, равной Брахману; доблестью
मेने पुत्रम् यदा व्यासःmene putram yadā vyāsaḥкогда Вьяса счёл сына; понял
मोक्ष विद्या विशारदम्mokṣa vidyā viśāradamискусным в знании мокши; освобождения
उवाच गच्छ इति तदाuvāca gaccha iti tadāсказал тогда: иди; отправляйся
जनकम् मिथिला ईश्वरम्janakam mithilā īśvaramк Джанаке, владыке Митхилы; царю
सः ते वक्ष्यति मोक्ष अर्थम्saḥ te vakṣyati mokṣa arthamон тебе скажет смысл мокши; освобождения
निखिलेन विशेषतःnikhilena viśeṣataḥполностью и подробно; особенно
पितुः नियोगात् अगमत्pituḥ niyogāt agamatпо повелению отца пошёл; отправился
मैथिलम् जनकम् नृपम्maithilam janakam nṛpamк майтхильскому царю Джанаке; владыке
प्रष्टुम् धर्मस्य निष्ठाम् वैpraṣṭum dharmasya niṣṭhām vaiспросить завершение дхармы; основание
मोक्षस्य च परायणम्mokṣasya ca parāyaṇamи высшую опору мокши; прибежище
उक्तः च मानुषेण त्वम्uktaḥ ca mānuṣeṇa tvamи сказано: человеческим ты; путём
पथा गच्छ इति अविस्मितःpathā gaccha iti avismitaḥпутём иди, без гордости; не удивляясь
न प्रभावेण गन्तव्यम्na prabhāveṇa gantavyamне могуществом следует идти; силой
अन्तरिक्ष चरेण वैantarikṣa careṇa vaiдвижущимся в небе воистину; воздушным
आर्जवेन एव गन्तव्यम्ārjavena eva gantavyamпрямотой именно следует идти; простотой
न सुख अन्वेषिणा पथाna sukha anveṣiṇā pathāне путём, ищущим удобства; наслаждения
न अन्वेष्टव्याः विशेषाः तुna anveṣṭavyāḥ viśeṣāḥ tuне следует искать отличия; особенности
विशेषाः हि प्रसङ्गिनःviśeṣāḥ hi prasaṅginaḥведь отличия вызывают привязанность; цепляют
अहंकारः न कर्तव्यःahaṃkāraḥ na kartavyaḥгордыню не следует делать; эго
याज्ये तस्मिन् नर अधिपेyājye tasmin nara adhipeперед тем царём-жертвователем; владыкой
स्थातव्यम् च वशे तस्यsthātavyam ca vaśe tasyaи следует быть под его властью; слушаться
सः ते छेत्स्यति संशयम्saḥ te chetsyati saṃśayamон твоё рассечёт сомнение; разрешит
सः धर्म कुशलः राजाsaḥ dharma kuśalaḥ rājāтот царь искусен в дхарме; знающий
मोक्ष शास्त्र विशारदःmokṣa śāstra viśāradaḥискусен в шастре мокши; освобождения
याज्यः मम सः यत् ब्रूयात्yājyaḥ mama saḥ yat brūyātмой жертвователь; что он скажет; тот
तत् कार्यम् अविशङ्कयाtat kāryam aviśaṅkayāто должно делать без сомнения; колебания
अनुवाद

Бхишма сказал: «Шука, размышляя только о мокше, пришёл к отцу и, поклонившись гуру, смиренно сказал как ищущий высшего блага: “Пусть благословенный, искусный в мокша-дхармах, объяснит мне, как может возникнуть высший покой моего ума, о владыка”. Услышав слова сына, высший риши сказал ему: “Изучай, сын, мокшу и разные дхармы”. По повелению отца Шука, лучший из знающих Брахман, принял всё учение йоги и учение Капилы. Когда Вьяса увидел, что его сын наделён брахмическим сиянием, мощью, равной Брахману, и искусен в знании мокши, он сказал: “Иди к Джанаке, владыке Митхилы. Он полностью и подробно объяснит тебе смысл мокши”. По повелению отца Шука отправился к майтхильскому царю Джанаке, чтобы спросить о завершении дхармы и высшей опоре мокши. Ему было сказано: “Иди человеческим путём, без гордости. Не следует идти силой, двигаясь по небу. Следует идти прямым путём, а не путём поиска удобства. Не ищи особых отличий: особенности ведут к привязанности. Не проявляй гордыни перед тем царём, моим жертвователем; будь в его власти. Он рассечёт твоё сомнение. Этот царь искусен в дхарме и сведущ в шастре мокши; что он скажет, то исполни без сомнения”».

संस्करण

8fc048dbeca0 · प्रकाशित 21 जून 2026, 6:25:47 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.311.26-27

श्लोक बदलें इन कुंजियों से