महाभारत
Śuka Goes to Mithilā to Learn from Janaka (Śuka Goes to Mithilā to Study with Janaka)12.312.25-34
11493 / 15823
महाभारत · 12.312.25-34
देवनागरी

तस्या द्वारं समासाद्य द्वारपालैर् निवारितः ॥
स्थितो ध्यानपरो मुक्तो विदितः प्रविवेश ह ॥
स राजमार्गम् आसाद्य समृद्धजनसंकुलम् ॥
पार्थिवक्षयम् आसाद्य निःशङ्कः प्रविवेश ह ॥
तत्रापि द्वारपालास् तम् उग्रवाचो न्यषेधयन् ॥
तथैव च शुकस् तत्र निर्मन्युः समतिष्ठत ॥
न चातपाध्वसंतप्तः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः ॥
प्रताम्यति ग्लायति वा नापैति च तथातपात् ॥
तेषां तु द्वारपालानाम् एकः शोकसमन्वितः ॥
मध्यंगतम् इवादित्यं दृष्ट्वा शुकम् अवस्थितम् ॥
पूजयित्वा यथान्यायम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥
प्रावेशयत् ततः कक्ष्यां द्वितीयां राजवेश्मनः ॥
तत्रासीनः शुकस् तात मोक्षम् एवानुचिन्तयन् ॥
छायायाम् आतपे चैव समदर्शी महाद्युतिः ॥
तं मुहूर्ताद् इवागम्य राज्ञो मन्त्री कृताञ्जलिः ॥
प्रावेशयत् ततः कक्ष्यां तृतीयां राजवेश्मनः ॥
तत्रान्तःपुरसंबद्धं महच् चैत्ररथोपमम् ॥
सुविभक्तजलाक्रीडं रम्यं पुष्पितपादपम् ॥
तद् दर्शयित्वा स शुकं मन्त्री काननम् उत्तमम् ॥
अर्हम् आसनम् आदिश्य निश्चक्राम ततः पुनः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tasyā dvāraṃ samāsādya dvārapālair nivāritaḥ ||
sthito dhyānaparo mukto viditaḥ praviveśa ha ||
sa rājamārgam āsādya samṛddhajanasaṃkulam ||
pārthivakṣayam āsādya niḥśaṅkaḥ praviveśa ha ||
tatrāpi dvārapālās tam ugravāco nyaṣedhayan ||
tathaiva ca śukas tatra nirmanyuḥ samatiṣṭhata ||
na cātapādhvasaṃtaptaḥ kṣutpipāsāśramānvitaḥ ||
pratāmyati glāyati vā nāpaiti ca tathātapāt ||
teṣāṃ tu dvārapālānām ekaḥ śokasamanvitaḥ ||
madhyaṃgatam ivādityaṃ dṛṣṭvā śukam avasthitam ||
pūjayitvā yathānyāyam abhivādya kṛtāñjaliḥ ||
prāveśayat tataḥ kakṣyāṃ dvitīyāṃ rājaveśmanaḥ ||
tatrāsīnaḥ śukas tāta mokṣam evānucintayan ||
chāyāyām ātape caiva samadarśī mahādyutiḥ ||
taṃ muhūrtād ivāgamya rājño mantrī kṛtāñjaliḥ ||
prāveśayat tataḥ kakṣyāṃ tṛtīyāṃ rājaveśmanaḥ ||
tatrāntaḥpurasaṃbaddhaṃ mahac caitrarathopamam ||
suvibhaktajalākrīḍaṃ ramyaṃ puṣpitapādapam ||
tad darśayitvā sa śukaṃ mantrī kānanam uttamam ||
arham āsanam ādiśya niścakrāma tataḥ punaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तस्याः द्वारम् समासाद्यtasyāḥ dvāram samāsādyaдостигнув её ворот; Митхилы
द्वार पालैः निवारितःdvāra pālaiḥ nivāritaḥпривратниками остановленный; задержанный
स्थितः ध्यान परः मुक्तःsthitaḥ dhyāna paraḥ muktaḥстоял, преданный медитации, свободный; освобождённый
विदितः प्रविवेश हviditaḥ praviveśa haузнанный, вошёл; впущенный
सः राज मार्गम् आसाद्यsaḥ rāja mārgam āsādyaон царской дороги достигнув; улицы
समृद्ध जन संकुलम्samṛddha jana saṃkulamпереполненной богатыми людьми; толпой
पार्थिव क्षयम् आसाद्यpārthiva kṣayam āsādyaдостигнув царского жилища; дворца
निःशङ्कः प्रविवेश हniḥśaṅkaḥ praviveśa haбез страха вошёл; уверенно
तत्र अपि द्वार पालाः तम्tatra api dvāra pālāḥ tamтам также привратники его; стражи
उग्र वाचः न्यषेधयन्ugra vācaḥ nyaṣedhayanсуровыми словами остановили; запретили
तथा एव च शुकः तत्रtathā eva ca śukaḥ tatraи так же Шука там; именно
निर्मन्युः समतिष्ठतnirmanyuḥ samatiṣṭhataбез гнева стоял; оставался
न च आतप अध्व संतप्तःna ca ātapa adhva saṃtaptaḥи не измученный жаром и дорогой; зноем
क्षुत् पिपासा श्रम अन्वितःkṣut pipāsā śrama anvitaḥголодом, жаждой, усталостью наделённый; изнурённый
प्रताम्यति ग्लायति वाpratāmyati glāyati vāне томится и не слабеет; изнемогает
न अपैति च तथा आतपात्na apaiti ca tathā ātapātи не уходит так от зноя; солнца
तेषाम् तु द्वार पालानाम्teṣām tu dvāra pālānāmиз тех же привратников; стражей
एकः शोक समन्वितःekaḥ śoka samanvitaḥодин, исполненный печали; смущения
मध्यम् गतम् इव आदित्यम्madhyam gatam iva ādityamкак солнце в зените; середине неба
दृष्ट्वा शुकम् अवस्थितम्dṛṣṭvā śukam avasthitamувидев Шуку стоящим; пребывающим
पूजयित्वा यथा न्यायम्pūjayitvā yathā nyāyamпочтив по правилу; как следует
अभिवाद्य कृत अञ्जलिःabhivādya kṛta añjaliḥпоклонившись со сложенными ладонями; почтительно
प्रावेशयत् ततः कक्ष्याम्prāveśayat tataḥ kakṣyāmввёл затем во двор; покои
द्वितीयाम् राज वेश्मनःdvitīyām rāja veśmanaḥвторой царского дома; дворца
तत्र आसीनः शुकः तातtatra āsīnaḥ śukaḥ tātaтам сидящий Шука, дорогой; сын
मोक्षम् एव अनुचिन्तयन्mokṣam eva anucintayanо мокше только размышляя; освобождении
छायायाम् आतपे च एवchāyāyām ātape ca evaв тени и на солнце именно; зное
सम दर्शी महा द्युतिःsama darśī mahā dyutiḥравновидящий, великосияющий; могущественный
तम् मुहूर्तात् इव आगम्यtam muhūrtāt iva āgamyaк нему через мгновение придя; подойдя
राज्ञः मन्त्री कृत अञ्जलिःrājñaḥ mantrī kṛta añjaliḥцарский министр со сложенными ладонями; советник
प्रावेशयत् ततः कक्ष्याम्prāveśayat tataḥ kakṣyāmввёл затем во двор; покои
तृतीयाम् राज वेश्मनःtṛtīyām rāja veśmanaḥтретий царского дома; дворца
तत्र अन्तःपुर संबद्धम्tatra antaḥpura saṃbaddhamтам связанный с внутренними покоями; гаремом
महत् चैत्ररथ उपमम्mahat caitraratha upamamвеликий, подобный Чайтраратхе; саду богов
सुविभक्त जल आक्रीडम्suvibhakta jala ākrīḍamс хорошо устроенными водными играми; водоёмами
रम्यम् पुष्पित पादपम्ramyam puṣpita pādapamпрекрасный, с цветущими деревьями; сад
तत् दर्शयित्वा सः शुकम्tat darśayitvā saḥ śukamпоказав это Шуке; ему
मन्त्री काननम् उत्तमम्mantrī kānanam uttamamминистр лучший сад; роща
अर्हम् आसनम् आदिश्यarham āsanam ādiśyaдостойное сиденье указав; назначив
निश्चक्राम ततः पुनःniścakrāma tataḥ punaḥвышел затем снова; удалился
अनुवाद

Достигнув ворот Митхилы, Шука был остановлен привратниками. Свободный и преданный медитации, он стоял; когда его узнали, он вошёл. Достигнув царской дороги, переполненной богатыми людьми, и затем царского дворца, он вошёл без страха. Но и там привратники суровыми словами остановили его, а Шука так же стоял без гнева. Он не томился от зноя и дороги, не слабел от голода, жажды и усталости и не уходил от солнца. Один из привратников, увидев Шуку стоящим, словно солнце в зените, смутился и, почтив его по правилу, поклонился со сложенными ладонями и ввёл во второй двор царского дома. Там Шука сидел, размышляя только о мокше, равно видя тень и зной, великосияющий. Вскоре к нему подошёл царский министр со сложенными ладонями и ввёл в третий двор дворца. Там был большой сад, соединённый с внутренними покоями, подобный Чайтраратхе, с прекрасными водоёмами и цветущими деревьями. Показав Шуке этот превосходный сад и указав достойное сиденье, министр снова вышел».

संस्करण

72c0c17a49b6 · प्रकाशित 21 जून 2026, 6:25:47 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से