महाभारत
Nārada's Teaching and Śuka's Resolve for Liberation12.318.14-28
11522 / 15823
महाभारत · 12.318.14-28
देवनागरी

अपराधं समाचक्ष्व पुरुषस्य स्वभावतः ॥
शुक्रम् अन्यत्र संभूतं पुनर् अन्यत्र गच्छति ॥
तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति वा न वा ॥
आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिर् उपलभ्यते ॥
केषां चित् पुत्रकामानाम् अनुसंतानम् इच्छताम् ॥
सिद्धौ प्रयतमानानां नैवाण्डम् उपजायते ॥
गर्भाच् चोद्विजमानानां क्रुद्धाद् आशीविषाद् इव ॥
आयुष्माञ् जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितैव सः ॥
देवान् इष्ट्वा तपस् तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः ॥
दश मासान् परिधृता जायन्ते कुलपांसनाः ॥
अपरे धनधान्यानि भोगांश् च पितृसंचितान् ॥
विपुलान् अभिजायन्ते लब्धास् तैर् एव मङ्गलैः ॥
अन्योन्यं समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे ॥
उपद्रव इवाविष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते ॥
शीर्णं परशरीरेण निच्छवीकं शरीरिणम् ॥
प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम् ॥
निर्दग्धं परदेहेन परदेहं चलाचलम् ॥
विनश्यन्तं विनाशान्ते नावि नावम् इवाहितम् ॥
संगत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिन्दुम् अचेतनम् ॥
केन यत्नेन जीवन्तं गर्भं त्वम् इह पश्यसि ॥
अन्नपानानि जीर्यन्ते यत्र भक्षाश् च भक्षिताः ॥
तस्मिन्न् एवोदरे गर्भः किं नान्नम् इव जीर्यते ॥
गर्भमूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः ॥
धारणे वा विसर्गे वा न कर्तुर् विद्यते वशः ॥
स्रवन्ति ह्य् उदराद् गर्भा जायमानास् तथापरे ॥
आगमेन सहान्येषां विनाश उपपद्यते ॥
एतस्माद् योनिसंबन्धाद् यो जीवन् परिमुच्यते ॥
प्रजां च लभते कां चित् पुनर् द्वंद्वेषु मज्जति ॥
शतस्य सहजातस्य सप्तमीं दशमीं दशाम् ॥
प्राप्नुवन्ति ततः पञ्च न भवन्ति शतायुषः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

aparādhaṃ samācakṣva puruṣasya svabhāvataḥ ||
śukram anyatra saṃbhūtaṃ punar anyatra gacchati ||
tasya yonau prasaktasya garbho bhavati vā na vā ||
āmrapuṣpopamā yasya nivṛttir upalabhyate ||
keṣāṃ cit putrakāmānām anusaṃtānam icchatām ||
siddhau prayatamānānāṃ naivāṇḍam upajāyate ||
garbhāc codvijamānānāṃ kruddhād āśīviṣād iva ||
āyuṣmāñ jāyate putraḥ kathaṃ pretaḥ pitaiva saḥ ||
devān iṣṭvā tapas taptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ ||
daśa māsān paridhṛtā jāyante kulapāṃsanāḥ ||
apare dhanadhānyāni bhogāṃś ca pitṛsaṃcitān ||
vipulān abhijāyante labdhās tair eva maṅgalaiḥ ||
anyonyaṃ samabhipretya maithunasya samāgame ||
upadrava ivāviṣṭo yoniṃ garbhaḥ prapadyate ||
śīrṇaṃ paraśarīreṇa nicchavīkaṃ śarīriṇam ||
prāṇināṃ prāṇasaṃrodhe māṃsaśleṣmaviceṣṭitam ||
nirdagdhaṃ paradehena paradehaṃ calācalam ||
vinaśyantaṃ vināśānte nāvi nāvam ivāhitam ||
saṃgatyā jaṭhare nyastaṃ retobindum acetanam ||
kena yatnena jīvantaṃ garbhaṃ tvam iha paśyasi ||
annapānāni jīryante yatra bhakṣāś ca bhakṣitāḥ ||
tasminn evodare garbhaḥ kiṃ nānnam iva jīryate ||
garbhamūtrapurīṣāṇāṃ svabhāvaniyatā gatiḥ ||
dhāraṇe vā visarge vā na kartur vidyate vaśaḥ ||
sravanti hy udarād garbhā jāyamānās tathāpare ||
āgamena sahānyeṣāṃ vināśa upapadyate ||
etasmād yonisaṃbandhād yo jīvan parimucyate ||
prajāṃ ca labhate kāṃ cit punar dvaṃdveṣu majjati ||
śatasya sahajātasya saptamīṃ daśamīṃ daśām ||
prāpnuvanti tataḥ pañca na bhavanti śatāyuṣaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अपराधम् समाचक्ष्वaparādham samācakṣvaошибку объясни; назови
पुरुषस्य स्वभावतःpuruṣasya svabhāvataḥчеловека по природе; естеству
शुक्रम् अन्यत्र संभूतम्śukram anyatra saṃbhūtamсемя в одном месте возникшее; родившееся
पुनर् अन्यत्र गच्छतिpunar anyatra gacchatiснова в другое место идёт; переходит
तस्य योनौ प्रसक्तस्यtasya yonau prasaktasyaего, прикреплённого в лоне; утробе
गर्भः भवति वा न वाgarbhaḥ bhavati vā na vāзародыш бывает или не бывает; возникает
आम्र पुष्प उपमा यस्यāmra puṣpa upamā yasyaу кого подобие цветка манго; цветению
निवृत्तिः उपलभ्यतेnivṛttiḥ upalabhyateвидится прекращение; опадание
केषाम् चित् पुत्र कामानाम्keṣām cit putra kāmānāmу некоторых, желающих сыновей; детей
अनुसंतानम् इच्छताम्anusaṃtānam icchatāmжелающих продолжения рода; потомства
सिद्धौ प्रयतमानानाम्siddhau prayatamānānāmстарающихся в достижении; успехе
न एव अण्डम् उपजायतेna eva aṇḍam upajāyateдаже яйцо не возникает; зачаток
गर्भात् च उद्विजमानानाम्garbhāt ca udvijamānānāmи пугающихся беременности; зародыша
क्रुद्धात् आशीविषात् इवkruddhāt āśīviṣāt ivaкак разгневанной ядовитой змеи; кобры
आयुष्मान् जायते पुत्रःāyuṣmān jāyate putraḥдолгоживущий сын рождается; мальчик
कथम् प्रेतः पिता एव सःkatham pretaḥ pitā eva saḥкак же он умерший отец; тот самый
देवान् इष्ट्वा तपः तप्त्वाdevān iṣṭvā tapaḥ taptvāпочтив богов, совершив тапас; аскезу
कृपणैः पुत्र गृद्धिभिःkṛpaṇaiḥ putra gṛddhibhiḥжалкими, жадными до сыновей; людьми
दश मासान् परिधृताःdaśa māsān paridhṛtāḥдесять месяцев носимые; в утробе
जायन्ते कुल पांसनाःjāyante kula pāṃsanāḥрождаются позорящие род; пятна семьи
अपरे धन धान्यानिapare dhana dhānyāniдругие богатства и зерно; имущество
भोगान् च पितृ संचितान्bhogān ca pitṛ saṃcitānи наслаждения, накопленные отцами; предками
विपुलान् अभिजायन्तेvipulān abhijāyanteобильные получают при рождении; наследуют
लब्धाः तैः एव मङ्गलैःlabdhāḥ taiḥ eva maṅgalaiḥобретённые теми самыми благами; счастьем
अन्योन्यम् समभिप्रेत्यanyonyam samabhipretyaвзаимно сблизившись; желая друг друга
मैथुनस्य समागमेmaithunasya samāgameпри соединении соития; половом союзе
उपद्रवः इव आविष्टःupadravaḥ iva āviṣṭaḥсловно бедствие вошедший; захвативший
योनिम् गर्भः प्रपद्यतेyonim garbhaḥ prapadyateзародыш входит в лоно; утробу
शीर्णम् पर शरीरेणśīrṇam para śarīreṇaразрушенное чужим телом; истощённое
निच्छवीकम् शरीरिणम्nicchavīkam śarīriṇamобесцвеченное воплощённое; тело
प्राणिनाम् प्राण संरोधेprāṇinām prāṇa saṃrodheпри задержке жизни у живых; дыхания
मांस श्लेष्म विचेष्टितम्māṃsa śleṣma viceṣṭitamдвижимое мясом и слизью; нечистотами
निर्दग्धम् पर देहेनnirdagdham para dehenaобожжённое чужим телом; переваренное
पर देहम् चल अचलम्para deham cala acalamдругое тело, движущееся и неподвижное; пищу
विनश्यन्तम् विनाश अन्तेvinaśyantam vināśa anteгибнущее в конце разрушения; распада
नावि नावम् इव आहितम्nāvi nāvam iva āhitamкак лодка в лодку помещённая; вложенная
संगत्या जठरे न्यस्तम्saṃgatyā jaṭhare nyastamсоединением помещённая в живот; утробу
रेतः बिन्दुम् अचेतनम्retaḥ bindum acetanamкапля семени бессознательная; неживая
केन यत्नेन जीवन्तम्kena yatnena jīvantamкаким усилием живой; живущий
गर्भम् त्वम् इह पश्यसिgarbham tvam iha paśyasiзародыш ты здесь видишь; считаешь
अन्न पानानि जीर्यन्तेanna pānāni jīryanteеда и питьё перевариваются; усваиваются
यत्र भक्षाः च भक्षिताःyatra bhakṣāḥ ca bhakṣitāḥгде и съеденные пищи; кушанья
तस्मिन् एव उदरे गर्भःtasmin eva udare garbhaḥв той же утробе зародыш; животe
किम् न अन्नम् इव जीर्यतेkim na annam iva jīryateпочему не переваривается как пища; еда
गर्भ मूत्र पुरीषाणाम्garbha mūtra purīṣāṇāmу зародыша, мочи и кала; нечистот
स्वभाव नियता गतिःsvabhāva niyatā gatiḥпуть определён природой; естеством
धारणे वा विसर्गे वाdhāraṇe vā visarge vāв удержании или выпускании; извержении
न कर्तुः विद्यते वशःna kartuḥ vidyate vaśaḥнет власти у деятеля; человека
स्रवन्ति हि उदरात् गर्भाःsravanti hi udarāt garbhāḥведь из утробы истекают зародыши; выходят
जायमानाः तथा अपरेjāyamānāḥ tathā apareрождающиеся, и другие; также
आगमेन सह अन्येषाम्āgamena saha anyeṣāmвместе с приходом других; зачатием
विनाशः उपपद्यतेvināśaḥ upapadyateнаступает гибель; разрушение
एतस्मात् योनि संबन्धात्etasmāt yoni saṃbandhātиз этой связи с лоном; рождением
यः जीवन् परिमुच्यतेyaḥ jīvan parimucyateкто живым освобождается; избавляется
प्रजाम् च लभते काम् चित्prajām ca labhate kām citи получает какое-то потомство; детей
पुनर् द्वंद्वेषु मज्जतिpunar dvaṃdveṣu majjatiснова тонет в двойственностях; парах
शतस्य सह जातस्यśatasya saha jātasyaиз сотни вместе рождённых; появившихся
सप्तमीम् दशमीम् दशाम्saptamīm daśamīm daśāmседьмую, десятую стадию; возраст
प्राप्नुवन्ति ततः पञ्चprāpnuvanti tataḥ pañcaдостигают затем пять; лишь немногие
न भवन्ति शत आयुषःna bhavanti śata āyuṣaḥне становятся столетними; долгоживущими
अनुवाद

«Объясни, в чём здесь вина или власть человека по природе: семя возникает в одном месте и уходит в другое; прикрепившись в лоне, оно становится зародышем или не становится. Как цветок манго может опасть, так и зачатие может прекратиться. У одних, жаждущих сыновей и продолжения рода, как бы они ни старались, не возникает даже зачатка; у других, пугающихся беременности как разгневанной змеи, рождается долгоживущий сын. Как же это может быть просто возвращением умершего отца? Жалкие люди, жадные до сыновей, почитают богов и совершают тапас, но после десяти месяцев ношения рождаются дети, позорящие род. Другие получают при рождении богатство, зерно и обильные наслаждения, накопленные предками. При взаимном соединении в половом союзе зародыш входит в лоно, словно вторгшаяся беда. Это тело, истощённое чужим телом, обесцвеченное, движимое мясом и слизью, сдерживаемое жизненным дыханием, похоже на лодку, вложенную в лодку. Бессознательная капля семени помещается в утробу соединением; каким усилием ты видишь её живым зародышем? В той же утробе перевариваются пища и питьё; почему же зародыш не переваривается как пища? Путь зародыша, мочи и кала определён природой; в удержании и выпускании у деятеля нет власти. Одни зародыши вытекают из утробы, другие рождаются, третьи гибнут вместе с появлением других. Кто, будучи живым, освобождается от этой связи с лоном и всё же получает потомство, тот снова тонет в двойственностях. Из сотни рождающихся лишь немногие достигают седьмого или десятого десятка лет; не все становятся столетними».

संस्करण

bf5ce7c05902 · प्रकाशित 21 जून 2026, 8:09:41 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से