पश्य देवस्य माहात्म्यं महिमानं च नारद ॥
शुभाशुभैः कर्मभिर् यो न लिप्यति कदा चन ॥
सत्त्वं रजस् तमश् चैव गुणान् एतान् प्रचक्षते ॥
एते सर्वशरीरेषु तिष्ठन्ति विचरन्ति च ॥
एतान् गुणांस् तु क्षेत्रज्ञो भुङ्क्ते नैभिः स भुज्यते ॥
निर्गुणो गुणभुक् चैव गुणस्रष्टा गुणाधिकः ॥
जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्य् अप्सु प्रलीयते ॥
ज्योतिष्य् आपः प्रलीयन्ते ज्योतिर् वायौ प्रलीयते ॥
खे वायुः प्रलयं याति मनस्य् आकाशम् एव च ॥
मनो हि परमं भूतं तद् अव्यक्ते प्रलीयते ॥
अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन् निष्क्रिये संप्रलीयते ॥
नास्ति तस्मात् परतरं पुरुषाद् वै सनातनात् ॥
नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् ॥
ऋते तम् एकं पुरुषं वासुदेवं सनातनम् ॥
सर्वभूतात्मभूतो हि वासुदेवो महाबलः ॥
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश् च पञ्चमम् ॥
ते समेता महात्मानः शरीरम् इति संज्ञितम् ॥
तदाविशति यो ब्रह्मन्न् अदृश्यो लघुविक्रमः ॥
उत्पन्न एव भवति शरीरं चेष्टयन् प्रभुः ॥
न विना धातुसंघातं शरीरं भवति क्व चित् ॥
न च जीवं विना ब्रह्मन् धातवश् चेष्टयन्त्य् उत ॥
स जीवः परिसंख्यातः शेषः संकर्षणः प्रभुः ॥
तस्मात् सनत्कुमारत्वं यो लभेत स्वकर्मणा ॥
यस्मिंश् च सर्वभूतानि प्रलयं यान्ति संक्षये ॥
स मनः सर्वभूतानां प्रद्युम्नः परिपठ्यते ॥
तस्मात् प्रसूतो यः कर्ता कार्यं कारणम् एव च ॥
यस्मात् सर्वं प्रभवति जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥
सो ऽनिरुद्धः स ईशानो व्यक्तिः सा सर्वकर्मसु ॥
यो वासुदेवो भगवान् क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ॥
ज्ञेयः स एव भगवाञ् जीवः संकर्षणः प्रभुः ॥
संकर्षणाच् च प्रद्युम्नो मनोभूतः स उच्यते ॥
प्रद्युम्नाद् यो ऽनिरुद्धस् तु सो ऽहंकारो महेश्वरः ॥
मत्तः सर्वं संभवति जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥
अक्षरं च क्षरं चैव सच् चासच् चैव नारद ॥
मां प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता भक्तास् तु ये मम ॥
अहं हि पुरुषो ज्ञेयो निष्क्रियः पञ्चविंशकः ॥
निर्गुणो निष्कलश् चैव निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः ॥
एतत् त्वया न विज्ञेयं रूपवान् इति दृश्यते ॥
इच्छन् मुहूर्तान् नश्येयम् ईशो ऽहं जगतो गुरुः ॥
माया ह्य् एषा मया सृष्टा यन् मां पश्यसि नारद ॥
सर्वभूतगुणैर् युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुम् अर्हसि ॥
मयैतत् कथितं सम्यक् तव मूर्तिचतुष्टयम् ॥
paśya devasya māhātmyaṃ mahimānaṃ ca nārada ||
śubhāśubhaiḥ karmabhir yo na lipyati kadā cana ||
sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇān etān pracakṣate ||
ete sarvaśarīreṣu tiṣṭhanti vicaranti ca ||
etān guṇāṃs tu kṣetrajño bhuṅkte naibhiḥ sa bhujyate ||
nirguṇo guṇabhuk caiva guṇasraṣṭā guṇādhikaḥ ||
jagatpratiṣṭhā devarṣe pṛthivy apsu pralīyate ||
jyotiṣy āpaḥ pralīyante jyotir vāyau pralīyate ||
khe vāyuḥ pralayaṃ yāti manasy ākāśam eva ca ||
mano hi paramaṃ bhūtaṃ tad avyakte pralīyate ||
avyaktaṃ puruṣe brahman niṣkriye saṃpralīyate ||
nāsti tasmāt parataraṃ puruṣād vai sanātanāt ||
nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam ||
ṛte tam ekaṃ puruṣaṃ vāsudevaṃ sanātanam ||
sarvabhūtātmabhūto hi vāsudevo mahābalaḥ ||
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam ||
te sametā mahātmānaḥ śarīram iti saṃjñitam ||
tadāviśati yo brahmann adṛśyo laghuvikramaḥ ||
utpanna eva bhavati śarīraṃ ceṣṭayan prabhuḥ ||
na vinā dhātusaṃghātaṃ śarīraṃ bhavati kva cit ||
na ca jīvaṃ vinā brahman dhātavaś ceṣṭayanty uta ||
sa jīvaḥ parisaṃkhyātaḥ śeṣaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ ||
tasmāt sanatkumāratvaṃ yo labheta svakarmaṇā ||
yasmiṃś ca sarvabhūtāni pralayaṃ yānti saṃkṣaye ||
sa manaḥ sarvabhūtānāṃ pradyumnaḥ paripaṭhyate ||
tasmāt prasūto yaḥ kartā kāryaṃ kāraṇam eva ca ||
yasmāt sarvaṃ prabhavati jagat sthāvarajaṅgamam ||
so 'niruddhaḥ sa īśāno vyaktiḥ sā sarvakarmasu ||
yo vāsudevo bhagavān kṣetrajño nirguṇātmakaḥ ||
jñeyaḥ sa eva bhagavāñ jīvaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ ||
saṃkarṣaṇāc ca pradyumno manobhūtaḥ sa ucyate ||
pradyumnād yo 'niruddhas tu so 'haṃkāro maheśvaraḥ ||
mattaḥ sarvaṃ saṃbhavati jagat sthāvarajaṅgamam ||
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva sac cāsac caiva nārada ||
māṃ praviśya bhavantīha muktā bhaktās tu ye mama ||
ahaṃ hi puruṣo jñeyo niṣkriyaḥ pañcaviṃśakaḥ ||
nirguṇo niṣkalaś caiva nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ ||
etat tvayā na vijñeyaṃ rūpavān iti dṛśyate ||
icchan muhūrtān naśyeyam īśo 'haṃ jagato guruḥ ||
māyā hy eṣā mayā sṛṣṭā yan māṃ paśyasi nārada ||
sarvabhūtaguṇair yuktaṃ naivaṃ tvaṃ jñātum arhasi ||
mayaitat kathitaṃ samyak tava mūrticatuṣṭayam ||
«Смотри, Нарада, величие и могущество Бога: Его никогда не пятнают благие и неблагие действия. Саттва, раджас и тамас называются гунами; они пребывают и движутся во всех телах. Кшетраджня переживает эти гуны, но сам ими не переживается: Он вне гун, вкушает гуны, создаёт гуны и превосходит гуны. При растворении мира земля растворяется в водах, воды — в свете, свет — в ветре, ветер уходит в пространство, пространство — в ум, а ум, высшее из созданных начал, растворяется в непроявленном. Непроявленное растворяется в бездействующем Пуруше, и нет ничего выше вечного Пуруши. В мире нет ничего вечного — ни неподвижного, ни движущегося, кроме одного вечного Пуруши Васудевы; могучий Васудева есть Атман всех существ. Земля, ветер, пространство, воды и пятый свет, соединяясь, называются телом. Невидимый и быстродвижный Владыка входит в это тело и, появившись, оживляет его. Без соединения элементов нигде не бывает тела, но и без дживы элементы не действуют. Эта джива считается Шешей, владыкой Санкаршаной; от него через свою карму кто-то получает состояние Санаткумары. То, в чём все существа при конце уходят в растворение, называется умом всех существ, Прадьюмной. Из него рождается деятель, следствие и причина, из него возникает весь движущийся и неподвижный мир: это Анируддха, Ишана, проявление во всех действиях. Васудева Бхагаван, Кшетраджня, чья природа вне гун, должен быть познан как Сам Бхагаван; джива — это владыка Санкаршана; от Санкаршаны происходит Прадьюмна, ставший умом; от Прадьюмны — Анируддха, великий Господь, аханкара. От Меня возникает весь движущийся и неподвижный мир, непреходящее и преходящее, сущее и несущее, о Нарада. Преданные Мне, войдя в Меня, становятся свободными. Я — Пуруша, познаваемый как бездействующее двадцать пятое начало, вне гун, без частей, вне двойственностей и без присвоения. Не думай, что Меня следует познавать как имеющего форму только потому, что Я видим. Если пожелаю, Я могу исчезнуть за мгновение: Я Владыка и учитель мира. То, что ты видишь Меня соединённым с качествами всех существ, — майя, созданная Мной; так ты не должен понимать Меня буквально. Я правильно рассказал тебе о четверице Моих проявлений».
06004c67c529 · प्रकाशित 21 जून 2026, 11:21:25 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Здесь дана богословская схема четырех vyūha: Васудева, Санкаршана, Прадьюмна и Анируддха. Она объясняет связь трансцендентного Пуруши, дживы, ума, аханкары, тела и космического растворения, не сводя Господа к материальным гунам.