परमात्मेति यं प्राहुः सांख्ययोगविदो जनाः ॥
महापुरुषसंज्ञां स लभते स्वेन कर्मणा ॥
तस्मात् प्रसूतम् अव्यक्तं प्रधानं तद् विदुर् बुधाः ॥
अव्यक्ताद् व्यक्तम् उत्पन्नं लोकसृष्ट्यर्थम् ईश्वरात् ॥
अनिरुद्धो हि लोकेषु महान् आत्मेति कथ्यते ॥
यो ऽसौ व्यक्तत्वम् आपन्नो निर्ममे च पितामहम् ॥
सो ऽहंकार इति प्रोक्तः सर्वतेजोमयो हि सः ॥
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश् च पञ्चमम् ॥
अहंकारप्रसूतानि महाभूतानि भारत ॥
महाभूतानि सृष्ट्वाथ तद्गुणान् निर्ममे पुनः ॥
भूतेभ्यश् चैव निष्पन्ना मूर्तिमन्तो ऽष्ट ताञ् शृणु ॥
मरीचिर् अङ्गिराश् चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥
वसिष्ठश् च महात्मा वै मनुः स्वायंभुवस् तथा ॥
ज्ञेयाः प्रकृतयो ऽष्टौ ता यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥
वेदान् वेदाङ्गसंयुक्तान् यज्ञान् यज्ञाङ्गसंयुतान् ॥
निर्ममे लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
अष्टाभ्यः प्रकृतिभ्यश् च जातं विश्वम् इदं जगत् ॥
रुद्रो रोषात्मको जातो दशान्यान् सो ऽसृजत् स्वयम् ॥
एकादशैते रुद्रास् तु विकाराः पुरुषाः स्मृताः ॥
ते रुद्राः प्रकृतिश् चैव सर्वे चैव सुरर्षयः ॥
उत्पन्ना लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्माणं समुपस्थिताः ॥
वयं हि सृष्टा भगवंस् त्वया वै प्रभविष्णुना ॥
येन यस्मिन्न् अधीकारे वर्तितव्यं पितामह ॥
यो ऽसौ त्वया विनिर्दिष्टो अधिकारो ऽर्थचिन्तकः ॥
परिपाल्यः कथं तेन सो ऽधिकारो ऽधिकारिणा ॥
प्रदिशस्व बलं तस्य यो ऽधिकारार्थचिन्तकः ॥
एवम् उक्तो महादेवो देवांस् तान् इदम् अब्रवीत् ॥
साध्व् अहं ज्ञापितो देवा युष्माभिर् भद्रम् अस्तु वः ॥
ममाप्य् एषा समुत्पन्ना चिन्ता या भवतां मता ॥
लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य कथं कार्यः परिग्रहः ॥
कथं बलक्षयो न स्याद् युष्माकं ह्य् आत्मनश् च मे ॥
इतः सर्वे ऽपि गच्छामः शरणं लोकसाक्षिणम् ॥
महापुरुषम् अव्यक्तं स नो वक्ष्यति यद् धितम् ॥
paramātmeti yaṃ prāhuḥ sāṃkhyayogavido janāḥ ||
mahāpuruṣasaṃjñāṃ sa labhate svena karmaṇā ||
tasmāt prasūtam avyaktaṃ pradhānaṃ tad vidur budhāḥ ||
avyaktād vyaktam utpannaṃ lokasṛṣṭyartham īśvarāt ||
aniruddho hi lokeṣu mahān ātmeti kathyate ||
yo 'sau vyaktatvam āpanno nirmame ca pitāmaham ||
so 'haṃkāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ ||
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam ||
ahaṃkāraprasūtāni mahābhūtāni bhārata ||
mahābhūtāni sṛṣṭvātha tadguṇān nirmame punaḥ ||
bhūtebhyaś caiva niṣpannā mūrtimanto 'ṣṭa tāñ śṛṇu ||
marīcir aṅgirāś cātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ ||
vasiṣṭhaś ca mahātmā vai manuḥ svāyaṃbhuvas tathā ||
jñeyāḥ prakṛtayo 'ṣṭau tā yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ ||
vedān vedāṅgasaṃyuktān yajñān yajñāṅgasaṃyutān ||
nirmame lokasiddhyarthaṃ brahmā lokapitāmahaḥ ||
aṣṭābhyaḥ prakṛtibhyaś ca jātaṃ viśvam idaṃ jagat ||
rudro roṣātmako jāto daśānyān so 'sṛjat svayam ||
ekādaśaite rudrās tu vikārāḥ puruṣāḥ smṛtāḥ ||
te rudrāḥ prakṛtiś caiva sarve caiva surarṣayaḥ ||
utpannā lokasiddhyarthaṃ brahmāṇaṃ samupasthitāḥ ||
vayaṃ hi sṛṣṭā bhagavaṃs tvayā vai prabhaviṣṇunā ||
yena yasminn adhīkāre vartitavyaṃ pitāmaha ||
yo 'sau tvayā vinirdiṣṭo adhikāro 'rthacintakaḥ ||
paripālyaḥ kathaṃ tena so 'dhikāro 'dhikāriṇā ||
pradiśasva balaṃ tasya yo 'dhikārārthacintakaḥ ||
evam ukto mahādevo devāṃs tān idam abravīt ||
sādhv ahaṃ jñāpito devā yuṣmābhir bhadram astu vaḥ ||
mamāpy eṣā samutpannā cintā yā bhavatāṃ matā ||
lokatantrasya kṛtsnasya kathaṃ kāryaḥ parigrahaḥ ||
kathaṃ balakṣayo na syād yuṣmākaṃ hy ātmanaś ca me ||
itaḥ sarve 'pi gacchāmaḥ śaraṇaṃ lokasākṣiṇam ||
mahāpuruṣam avyaktaṃ sa no vakṣyati yad dhitam ||
Вьяса сказал: «Того, кого знающие санкхью и йогу называют Параматмой, по Его собственному деянию называют Махапурушей. Из Него возникло непроявленное; мудрые знают его как прадхану. Из непроявленного, от Ишвары, ради творения миров возникло проявленное. Анируддха в мирах называется Великим Атманом; проявившись, Он создал Питамаху. Его называют аханкарой, и Он состоит из всякого сияния. Земля, ветер, пространство, воды и свет как пятый - великие элементы, рождённые из аханкары. Создав элементы, Он снова создал их качества. Из элементов возникли восемь воплощённых основ: Маричи, Ангирас, Атри, Пуластья, Пулаха, Крату, Васиштха и Сваямбхува Ману. Эти восемь следует знать как пракрити, в которых утверждены миры. Брахма, Питамаха миров, ради устроения миров создал Веды с ведангами и жертвы с их частями; из восьми пракрити родился весь этот мир. Рудра, природой гневный, родился и сам создал ещё десять; эти одиннадцать Рудр считаются видоизменениями. Рудры, пракрити, боги и риши, возникшие ради устроения миров, предстали перед Брахмой и сказали: «Мы созданы тобой, могущественным Бхагаваном. Скажи, кто в какой должности должен действовать, как носителю должности её сохранять и какой силой это делать». Брахма ответил: «Хорошо, боги, вы напомнили мне. У меня возникла та же забота: как принять устройство всего мира и как не допустить истощения вашей и моей силы. Пойдём все к прибежищу, свидетелю мира, к непроявленному Махапуруше; Он скажет нам, что полезно»».
6cbe36c68a30 · प्रकाशित 21 जून 2026, 9:36:11 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Космология здесь подводит к жертве: мир, элементы, риши, Рудры, Веды и yajña появляются как части единого устройства. Даже Брахма не решает автономно, а ведёт всех к Махапуруше.