महाभारत
The Divine Institution of Sacrificial Shares12.327.39-60
11568 / 15823
महाभारत · 12.327.39-60
देवनागरी

ततस् ते ब्रह्मणा सार्धम् ऋषयो विबुधास् तथा ॥
क्षीरोदस्योत्तरं कूलं जग्मुर् लोकहितार्थिनः ॥
ते तपः समुपातिष्ठन् ब्रह्मोक्तं वेदकल्पितम् ॥
स महानियमो नाम तपश्चर्या सुदारुणा ॥
ऊर्ध्वं दृष्टिर् बाहवश् च एकाग्रं च मनो ऽभवत् ॥
एकपादस्थिताः सम्यक् काष्ठभूताः समाहिताः ॥
दिव्यं वर्षसहस्रं ते तपस् तप्त्वा तद् उत्तमम् ॥
शुश्रुवुर् मधुरां वाणीं वेदवेदाङ्गभूषिताम् ॥
भो भोः सब्रह्मका देवा ऋषयश् च तपोधनाः ॥
स्वागतेनार्च्य वः सर्वाञ् श्रावये वाक्यम् उत्तमम् ॥
विज्ञातं वो मया कार्यं तच् च लोकहितं महत् ॥
प्रवृत्तियुक्तं कर्तव्यं युष्मत्प्राणोपबृंहणम् ॥
सुतप्तं वस् तपो देवा ममाराधनकाम्यया ॥
भोक्ष्यथास्य महासत्त्वास् तपसः फलम् उत्तमम् ॥
एष ब्रह्मा लोकगुरुः सर्वलोकपितामहः ॥
यूयं च विबुधश्रेष्ठा मां यजध्वं समाहिताः ॥
सर्वे भागान् कल्पयध्वं यज्ञेषु मम नित्यशः ॥
तथा श्रेयो विधास्यामि यथाधीकारम् ईश्वराः ॥
श्रुत्वैतद् देवदेवस्य वाक्यं हृष्टतनूरुहाः ॥
ततस् ते विबुधाः सर्वे ब्रह्मा ते च महर्षयः ॥
वेददृष्टेन विधिना वैष्णवं क्रतुम् आहरन् ॥
तस्मिन् सत्रे तदा ब्रह्मा स्वयं भागम् अकल्पयत् ॥
देवा देवर्षयश् चैव सर्वे भागान् अकल्पयन् ॥
ते कार्तयुगधर्माणो भागाः परमसत्कृताः ॥
प्रापुर् आदित्यवर्णं तं पुरुषं तमसः परम् ॥
बृहन्तं सर्वगं देवम् ईशानं वरदं प्रभुम् ॥
ततो ऽथ वरदो देवस् तान् सर्वान् अमरान् स्थितान् ॥
अशरीरो बभाषेदं वाक्यं खस्थो महेश्वरः ॥
येन यः कल्पितो भागः स तथा समुपागतः ॥
प्रीतो ऽहं प्रदिशाम्य् अद्य फलम् आवृत्तिलक्षणम् ॥
एतद् वो लक्षणं देवा मत्प्रसादसमुद्भवम् ॥
यूयं यज्ञैर् इज्यमानाः समाप्तवरदक्षिणैः ॥
युगे युगे भविष्यध्वं प्रवृत्तिफलभोगिनः ॥
यज्ञैर् ये चापि यक्ष्यन्ति सर्वलोकेषु वै सुराः ॥
कल्पयिष्यन्ति वो भागांस् ते नरा वेदकल्पितान् ॥
यो मे यथा कल्पितवान् भागम् अस्मिन् महाक्रतौ ॥
स तथा यज्ञभागार्हो वेदसूत्रे मया कृतः ॥
यूयं लोकान् धारयध्वं यज्ञभागफलोदिताः ॥
सर्वार्थचिन्तका लोके यथाधीकारनिर्मिताः ॥
याः क्रियाः प्रचरिष्यन्ति प्रवृत्तिफलसत्कृताः ॥
ताभिर् आप्यायितबला लोकान् वै धारयिष्यथ ॥
यूयं हि भाविता लोके सर्वयज्ञेषु मानवैः ॥
मां ततो भावयिष्यध्वम् एषा वो भावना मम ॥
इत्यर्थं निर्मिता वेदा यज्ञाश् चौषधिभिः सह ॥
एभिः सम्यक् प्रयुक्तैर् हि प्रीयन्ते देवताः क्षितौ ॥
निर्माणम् एतद् युष्माकं प्रवृत्तिगुणकल्पितम् ॥
मया कृतं सुरश्रेष्ठा यावत् कल्पक्षयाद् इति ॥
चिन्तयध्वं लोकहितं यथाधीकारम् ईश्वराः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tatas te brahmaṇā sārdham ṛṣayo vibudhās tathā ||
kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ jagmur lokahitārthinaḥ ||
te tapaḥ samupātiṣṭhan brahmoktaṃ vedakalpitam ||
sa mahāniyamo nāma tapaścaryā sudāruṇā ||
ūrdhvaṃ dṛṣṭir bāhavaś ca ekāgraṃ ca mano 'bhavat ||
ekapādasthitāḥ samyak kāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ ||
divyaṃ varṣasahasraṃ te tapas taptvā tad uttamam ||
śuśruvur madhurāṃ vāṇīṃ vedavedāṅgabhūṣitām ||
bho bhoḥ sabrahmakā devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ ||
svāgatenārcya vaḥ sarvāñ śrāvaye vākyam uttamam ||
vijñātaṃ vo mayā kāryaṃ tac ca lokahitaṃ mahat ||
pravṛttiyuktaṃ kartavyaṃ yuṣmatprāṇopabṛṃhaṇam ||
sutaptaṃ vas tapo devā mamārādhanakāmyayā ||
bhokṣyathāsya mahāsattvās tapasaḥ phalam uttamam ||
eṣa brahmā lokaguruḥ sarvalokapitāmahaḥ ||
yūyaṃ ca vibudhaśreṣṭhā māṃ yajadhvaṃ samāhitāḥ ||
sarve bhāgān kalpayadhvaṃ yajñeṣu mama nityaśaḥ ||
tathā śreyo vidhāsyāmi yathādhīkāram īśvarāḥ ||
śrutvaitad devadevasya vākyaṃ hṛṣṭatanūruhāḥ ||
tatas te vibudhāḥ sarve brahmā te ca maharṣayaḥ ||
vedadṛṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṃ kratum āharan ||
tasmin satre tadā brahmā svayaṃ bhāgam akalpayat ||
devā devarṣayaś caiva sarve bhāgān akalpayan ||
te kārtayugadharmāṇo bhāgāḥ paramasatkṛtāḥ ||
prāpur ādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ tamasaḥ param ||
bṛhantaṃ sarvagaṃ devam īśānaṃ varadaṃ prabhum ||
tato 'tha varado devas tān sarvān amarān sthitān ||
aśarīro babhāṣedaṃ vākyaṃ khastho maheśvaraḥ ||
yena yaḥ kalpito bhāgaḥ sa tathā samupāgataḥ ||
prīto 'haṃ pradiśāmy adya phalam āvṛttilakṣaṇam ||
etad vo lakṣaṇaṃ devā matprasādasamudbhavam ||
yūyaṃ yajñair ijyamānāḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ ||
yuge yuge bhaviṣyadhvaṃ pravṛttiphalabhoginaḥ ||
yajñair ye cāpi yakṣyanti sarvalokeṣu vai surāḥ ||
kalpayiṣyanti vo bhāgāṃs te narā vedakalpitān ||
yo me yathā kalpitavān bhāgam asmin mahākratau ||
sa tathā yajñabhāgārho vedasūtre mayā kṛtaḥ ||
yūyaṃ lokān dhārayadhvaṃ yajñabhāgaphaloditāḥ ||
sarvārthacintakā loke yathādhīkāranirmitāḥ ||
yāḥ kriyāḥ pracariṣyanti pravṛttiphalasatkṛtāḥ ||
tābhir āpyāyitabalā lokān vai dhārayiṣyatha ||
yūyaṃ hi bhāvitā loke sarvayajñeṣu mānavaiḥ ||
māṃ tato bhāvayiṣyadhvam eṣā vo bhāvanā mama ||
ityarthaṃ nirmitā vedā yajñāś cauṣadhibhiḥ saha ||
ebhiḥ samyak prayuktair hi prīyante devatāḥ kṣitau ||
nirmāṇam etad yuṣmākaṃ pravṛttiguṇakalpitam ||
mayā kṛtaṃ suraśreṣṭhā yāvat kalpakṣayād iti ||
cintayadhvaṃ lokahitaṃ yathādhīkāram īśvarāḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
ततः ते ब्रह्मणा सार्धम्tataḥ te brahmaṇā sārdhamзатем они вместе с Брахмой; все
ऋषयः विबुधाः तथाṛṣayaḥ vibudhāḥ tathāриши и боги также; мудрые
क्षीरोदस्य उत्तरम् कूलम्kṣīrodasya uttaram kūlamсеверный берег Молочного океана; Кшироды
जग्मुः लोक हित अर्थिनःjagmuḥ loka hita arthinaḥпошли, желая блага миров; вселенной
ते तपः समुपातिष्ठन्te tapaḥ samupātiṣṭhanони стали совершать тапас; подвиг
ब्रह्म उक्तम् वेद कल्पितम्brahma uktam veda kalpitamсказанный Брахмой, ведически установленный; предписанный
सः महा नियमः नामsaḥ mahā niyamaḥ nāmaон назывался Великий Обет; маханияма
तपः चर्या सु दारुणाtapaḥ caryā su dāruṇāкрайне суровое подвижничество; тапас
ऊर्ध्वम् दृष्टिः बाहवः चūrdhvam dṛṣṭiḥ bāhavaḥ caвверх взор и руки; поднятые
एकाग्रम् च मनः अभवत्ekāgram ca manaḥ abhavatи ум стал однонаправленным; сосредоточенным
एक पाद स्थिताः सम्यक्eka pāda sthitāḥ samyakстоящие правильно на одной ноге; устойчиво
काष्ठ भूताः समाहिताःkāṣṭha bhūtāḥ samāhitāḥставшие как дерево, сосредоточенные; неподвижные
दिव्यम् वर्ष सहस्रम् तेdivyam varṣa sahasram teтысячу божественных лет они; долго
तपः तप्त्वा तत् उत्तमम्tapaḥ taptvā tat uttamamсовершив тот высший тапас; подвиг
शुश्रुवुः मधुराम् वाणीम्śuśruvuḥ madhurām vāṇīmуслышали сладкую речь; голос
वेद वेदाङ्ग भूषिताम्veda vedāṅga bhūṣitāmукрашенную Ведами и ведангами; знанием
भो भोः स ब्रह्मका देवाःbho bhoḥ sa brahmakā devāḥо, о боги вместе с Брахмой; небожители
ऋषयः च तपो धनाःṛṣayaḥ ca tapo dhanāḥи риши, богатые тапасом; подвижники
स्वागतेन अर्च्य वः सर्वान्svāgatena arcya vaḥ sarvānпочтив всех вас приветствием; радушием
श्रावये वाक्यम् उत्तमम्śrāvaye vākyam uttamamвозвещаю высшее слово; речь
विज्ञातम् वः मया कार्यम्vijñātam vaḥ mayā kāryamваше дело мной понято; задача
तत् च लोक हितम् महत्tat ca loka hitam mahatи оно великое благо мира; вселенной
प्रवृत्ति युक्तम् कर्तव्यम्pravṛtti yuktam kartavyamнужно сделать связанное с правритти; деятельностью
युष्मत् प्राण उपबृंहणम्yuṣmat prāṇa upabṛṃhaṇamукрепляющее ваши жизненные силы; мощь
सु तप्तम् वः तपः देवाःsu taptam vaḥ tapaḥ devāḥхорошо совершён ваш тапас, боги; подвиг
मम आराधन काम्ययाmama ārādhana kāmyayāс желанием почтить Меня; удовлетворить
भोक्ष्यथ अस्य महा सत्त्वाःbhokṣyatha asya mahā sattvāḥвы вкусите этого, великие существа; получите
तपसः फलम् उत्तमम्tapasaḥ phalam uttamamвысший плод тапаса; подвига
एष ब्रह्मा लोक गुरुःeṣa brahmā loka guruḥэто Брахма, учитель мира; вселенной
सर्व लोक पितामहःsarva loka pitāmahaḥПитамаха всех миров; прародитель
यूयम् च विबुध श्रेष्ठाःyūyam ca vibudha śreṣṭhāḥи вы, лучшие богов; мудрых
माम् यजध्वम् समाहिताःmām yajadhvam samāhitāḥМеня жертвуйте, сосредоточенные; почитайте
सर्वे भागान् कल्पयध्वम्sarve bhāgān kalpayadhvamвсе доли назначьте; установите
यज्ञेषु मम नित्यशःyajñeṣu mama nityaśaḥв жертвах Моих постоянно; для Меня
तथा श्रेयः विधास्यामिtathā śreyaḥ vidhāsyāmiтак благо Я установлю; устрою
यथा अधीकारम् ईश्वराःyathā adhīkāram īśvarāḥсогласно полномочию, владыки; должности
श्रुत्वा एतत् देव देवस्यśrutvā etat deva devasyaуслышав это Бога богов; Господа
वाक्यम् हृष्ट तनू रुहाःvākyam hṛṣṭa tanū ruhāḥслово, с волосами от радости; восторгом
ततः ते विबुधाः सर्वेtataḥ te vibudhāḥ sarveзатем те все боги; мудрые
ब्रह्मा ते च महा ऋषयःbrahmā te ca mahā ṛṣayaḥБрахма и те великие риши; мудрецы
वेद दृष्टेन विधिनाveda dṛṣṭena vidhināпо правилу, виденному Ведой; ведическому
वैष्णवम् क्रतुम् आहरन्vaiṣṇavam kratum āharanсовершили вайшнавскую жертву; обряд
तस्मिन् सत्रे तदा ब्रह्माtasmin satre tadā brahmāв том саттре тогда Брахма; жертве
स्वयम् भागम् अकल्पयत्svayam bhāgam akalpayatсам долю назначил; установил
देवा देव ऋषयः च एवdevā deva ṛṣayaḥ ca evaи боги, и божественные риши; тоже
सर्वे भागान् अकल्पयन्sarve bhāgān akalpayanвсе доли установили; назначили
ते कार्त युग धर्माणःte kārta yuga dharmāṇaḥте, имеющие дхармы Крита-юги; чистые
भागाः परम सत् कृताःbhāgāḥ parama sat kṛtāḥдоли, высше почтённые; уваженные
प्रापुः आदित्य वर्णम् तम्prāpuḥ āditya varṇam tamдостигли того цвета солнца; сияющего
पुरुषम् तमसः परम्puruṣam tamasaḥ paramПурушу за пределом тьмы; высшего
बृहन्तम् सर्व गम् देवम्bṛhantam sarva gam devamвеликого, всепроникающего Бога; деву
ईशानम् वरदम् प्रभुम्īśānam varadam prabhumВладыку, дарующего блага Господа; Ишану
ततः अथ वरदः देवःtataḥ atha varadaḥ devaḥзатем дарующий блага Бог; Господь
तान् सर्वान् अमरान् स्थितान्tān sarvān amarān sthitānтем всем стоящим бессмертным; богам
अशरीरः बभाष इदम्aśarīraḥ babhāṣa idamбестелесный сказал это; произнёс
वाक्यम् ख स्थः महेश्वरःvākyam kha sthaḥ maheśvaraḥслово, пребывающий в небе Махешвара; Владыка
येन यः कल्पितः भागःyena yaḥ kalpitaḥ bhāgaḥкем какая доля назначена; установлена
सः तथा समुपागतःsaḥ tathā samupāgataḥтак она и пришла; получена
प्रीतः अहम् प्रदिशामि अद्यprītaḥ aham pradiśāmi adyaдоволен Я, назначаю сегодня; дарую
फलम् आवृत्ति लक्षणम्phalam āvṛtti lakṣaṇamплод с признаком возвращения; циклический
एतत् वः लक्षणम् देवाःetat vaḥ lakṣaṇam devāḥэто ваш признак, боги; назначение
मत् प्रसाद समुद्भवम्mat prasāda samudbhavamвозникший из Моей милости; благодати
यूयम् यज्ञैः इज्यमानाःyūyam yajñaiḥ ijyamānāḥвы, почитаемые жертвами; обрядами
समाप्त वर दक्षिणैःsamāpta vara dakṣiṇaiḥс полными дарами и дакшинами; завершёнными
युगे युगे भविष्यध्वम्yuge yuge bhaviṣyadhvamиз юги в югу будете; существовать
प्रवृत्ति फल भोगिनःpravṛtti phala bhoginaḥвкушающими плод правритти; деятельности
यज्ञैः ये च अपि यक्ष्यन्तिyajñaiḥ ye ca api yakṣyantiи кто жертвами будет жертвовать; почитать
सर्व लोकेषु वै सुराःsarva lokeṣu vai surāḥво всех мирах, боги; небожители
कल्पयिष्यन्ति वः भागान्kalpayiṣyanti vaḥ bhāgānназначат вам доли; части
ते नराः वेद कल्पितान्te narāḥ veda kalpitānте люди, Ведой установленные; предписанные
यः मे यथा कल्पितवान्yaḥ me yathā kalpitavānкто Мне как назначил; установил
भागम् अस्मिन् महा क्रतौbhāgam asmin mahā kratauдолю в этом великом жертвоприношении; обряде
सः तथा यज्ञ भाग अर्हःsaḥ tathā yajña bhāga arhaḥтак он достоин жертвенной доли; части
वेद सूत्रे मया कृतःveda sūtre mayā kṛtaḥв ведическом правиле Мной сделан; установлен
यूयम् लोकान् धारयध्वम्yūyam lokān dhārayadhvamвы поддерживайте миры; держите
यज्ञ भाग फल उदिताःyajña bhāga phala uditāḥподнятые плодом жертвенной доли; укреплённые
सर्व अर्थ चिन्तकाः लोकेsarva artha cintakāḥ lokeзаботящиеся обо всех целях в мире; делах
यथा अधीकार निर्मिताःyathā adhīkāra nirmitāḥсозданные согласно полномочию; должности
याः क्रियाः प्रचरिष्यन्तिyāḥ kriyāḥ pracariṣyantiкакие действия будут идти; распространяться
प्रवृत्ति फल सत् कृताःpravṛtti phala sat kṛtāḥпочтённые плодом правритти; деятельности
ताभिः आप्यायित बलाःtābhiḥ āpyāyita balāḥими с напоенной силой; укреплённые
लोकान् वै धारयिष्यथlokān vai dhārayiṣyathaмиры вы будете поддерживать; держать
यूयम् हि भाविता लोकेyūyam hi bhāvitā lokeведь вы, поддержанные в мире; почитаемые
सर्व यज्ञेषु मानवैःsarva yajñeṣu mānavaiḥво всех жертвах людьми; человечеством
माम् ततः भावयिष्यध्वम्mām tataḥ bhāvayiṣyadhvamзатем Меня будете поддерживать; почитать
एषा वः भावना ममeṣā vaḥ bhāvanā mamaэто ваше поддержание Мной; Моё установление
इति अर्थम् निर्मिता वेदाःiti artham nirmitā vedāḥради этой цели созданы Веды; смысл
यज्ञाः च औषधिभिः सहyajñāḥ ca auṣadhibhiḥ sahaи жертвы вместе с растениями; травами
एभिः सम्यक् प्रयुक्तैः हिebhiḥ samyak prayuktaiḥ hiведь ими правильно применёнными; использованными
प्रीयन्ते देवताः क्षितौprīyante devatāḥ kṣitauбожества довольствуются на земле; радуются
निर्माणम् एतत् युष्माकम्nirmāṇam etat yuṣmākamэто ваше создание; устройство
प्रवृत्ति गुण कल्पितम्pravṛtti guṇa kalpitamустроенное качеством правритти; деятельности
मया कृतम् सुर श्रेष्ठाःmayā kṛtam sura śreṣṭhāḥМной сделано, лучшие богов; небожителей
यावत् कल्प क्षयात् इतिyāvat kalpa kṣayāt itiдо конца калпы - так; пока
चिन्तयध्वम् लोक हितम्cintayadhvam loka hitamдумайте о благе миров; заботьтесь
यथा अधीकारम् ईश्वराःyathā adhīkāram īśvarāḥсогласно полномочию, владыки; должности
अनुवाद

«Тогда они вместе с Брахмой, риши и богами, желая блага миров, пришли на северный берег Молочного океана и стали совершать предписанный Брахмой ведический тапас, называемый Великим Обетом. Это было крайне суровое подвижничество: взоры и руки были подняты вверх, ум стал однонаправленным, они стояли на одной ноге, неподвижные как дерево. Совершив этот высший тапас тысячу божественных лет, они услышали сладкую речь, украшенную Ведами и ведангами: «О боги вместе с Брахмой, о риши, богатые тапасом! Почтив вас приветствием, возвещаю высшее слово. Ваше дело Мне известно: оно великое благо мира. Нужно устроить правритти, укрепляющую ваши жизненные силы. Вы хорошо совершили тапас ради Моего почитания и вкусите его высший плод. Вот Брахма, учитель мира и Питамаха всех миров, и вы, лучшие богов: сосредоточенно жертвуйте Мне. Назначьте все доли в Моих жертвах, а Я устрою благо согласно вашим полномочиям». Услышав слово Бога богов, все боги, Брахма и великие риши с восторгом совершили вайшнавскую жертву по ведическому правилу. В том саттре Брахма сам назначил долю, и все боги с дева-риши установили свои доли. Эти доли, соответствующие дхарме Крита-юги и высше почтённые, достигли солнечного Пуруши за пределом тьмы, великого всепроникающего Бога, Владыки, дарующего блага. Тогда бестелесный Бог, пребывающий в небе, сказал бессмертным: «Какая доля кем назначена, такая и принята. Я доволен и сегодня дарую плод с признаком возвращения. Это ваше назначение, возникшее из Моей милости: из юги в югу вы будете вкушать плод правритти, будучи почитаемы жертвами с полными дарами и дакшинами. Люди во всех мирах будут назначать вам ведически установленные доли. Кто как назначил Мне долю в этом великом обряде, тот Мной сделан достойным жертвенной доли в ведическом правиле. Поддерживайте миры, укреплённые плодом жертвенной доли, каждый согласно своему полномочию. Действиями, почтёнными плодом правритти, ваша сила будет возрастать, и вы будете поддерживать миры. Люди будут поддерживать вас во всех жертвах, а вы через это будете поддерживать Меня: таково Моё установление. Ради этого созданы Веды, жертвы и растения; правильно применяя их, на земле удовлетворяют божеств. Это ваше устройство, основанное на правритти, сделано Мной до конца калпы. Заботьтесь о благе миров согласно своим полномочиям»».

संस्करण

2af404c84260 · प्रकाशित 21 जून 2026, 9:36:11 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से