भग्ने त्रिशूले तरसा कपीन्द्रेण क्षणाच्छिवः । शक्तिं करे समाधत्त सर्वलोहविनिर्मिताम्
सा शक्तिः शिवनिर्मुक्ता हृदये तस्य धीमतः । लग्ना क्षणादभूत्तत्र विक्लवः प्लवगाधिपः
क्षणाच्च तद्व्यथां तीर्त्वा गृहीत्वा वृक्षमुल्बणम् । ताडयामास हृदये महाव्यालविभूषिते
ताडितास्तेन वीरेण फणीन्द्रास्त्रासमागताः । इतस्ततस्ते तं मुक्त्वा गताः पातालमुल्बणाः
शिवस्तस्मिन्नगे मुक्ते वक्षसि स्वे निरीक्ष्य च । कुपितो व्यदधद्घोरं मुसलं करयुग्मकेन
हतोऽसि गच्छ संग्रामात्पलाय्य प्लवगाधम । एष ते प्राणहन्ताहं मुसलेन क्षणादिह
मुसलं वीक्ष्य निर्मुक्तं शिवेन कुपितेन वै । कीशस्तद्वञ्चयामास महावेगाद्धरिं स्मरन्
मुसलं तत्पपाताधः शिवमुक्तं महायसम् । विदार्य पृथिवीं सर्वां जगाम स रसातलम्
तदा प्रकुपितोऽत्यन्तं हनूमान्रामसेवकः । गृहीत्वा पर्वतं हस्ते ताडयामास वक्षसि
स यावत्पर्वतं छेत्तुं मतिं चक्रे सतीपतिः । तावद्धतः कपीन्द्रेण शालेन बहुशाखिना
तमपि च्छेत्तुमुद्युक्तो यावत्तावच्छिलाहतः । शिलास्ता भेदितुं स्वान्तं चकार मृड उद्यतः
तावद्वृष्टिं चकारायं शिलाभिर्नगपर्वतैः । लाङ्गूलेन च संवेष्य ताडयत्येष भूतपम्
शिलाभिः पर्वतैर्वृक्षैः पुच्छास्फोटेन भूरिशः । नन्दी प्राप्तो महात्रासं चन्द्रोऽपि शकलीकृतः
अत्यन्तं विह्वलो जातो महेशानः प्रकोपनः । क्षणे क्षणे प्रहारेण विह्वलं कुर्वतं भृशम्
जगाद प्लवगाधीशं धन्योऽसि रघुपानुग । महत्कर्म कृतं तेऽद्य यत्तेऽहं सुप्रतोषितः
न दानेन न यज्ञेन नाल्पेन तपसा ह्यहम् । सुलभोऽस्मि महावेग तस्मात्प्रार्थय मे वरम्
bhagne triśūle tarasā kapīndreṇa kṣaṇācchivaḥ | śaktiṃ kare samādhatta sarvalohavinirmitām
sā śaktiḥ śivanirmuktā hṛdaye tasya dhīmataḥ | lagnā kṣaṇādabhūttatra viklavaḥ plavagādhipaḥ
kṣaṇācca tadvyathāṃ tīrtvā gṛhītvā vṛkṣamulbaṇam | tāḍayāmāsa hṛdaye mahāvyālavibhūṣite
tāḍitāstena vīreṇa phaṇīndrāstrāsamāgatāḥ | itastataste taṃ muktvā gatāḥ pātālamulbaṇāḥ
śivastasminnage mukte vakṣasi sve nirīkṣya ca | kupito vyadadhadghoraṃ musalaṃ karayugmakena
hato'si gaccha saṃgrāmātpalāyya plavagādhama | eṣa te prāṇahantāhaṃ musalena kṣaṇādiha
musalaṃ vīkṣya nirmuktaṃ śivena kupitena vai | kīśastadvañcayāmāsa mahāvegāddhariṃ smaran
musalaṃ tatpapātādhaḥ śivamuktaṃ mahāyasam | vidārya pṛthivīṃ sarvāṃ jagāma sa rasātalam
tadā prakupito'tyantaṃ hanūmānrāmasevakaḥ | gṛhītvā parvataṃ haste tāḍayāmāsa vakṣasi
sa yāvatparvataṃ chettuṃ matiṃ cakre satīpatiḥ | tāvaddhataḥ kapīndreṇa śālena bahuśākhinā
tamapi cchettumudyukto yāvattāvacchilāhataḥ | śilāstā bhedituṃ svāntaṃ cakāra mṛḍa udyataḥ
tāvadvṛṣṭiṃ cakārāyaṃ śilābhirnagaparvataiḥ | lāṅgūlena ca saṃveṣya tāḍayatyeṣa bhūtapam
śilābhiḥ parvatairvṛkṣaiḥ pucchāsphoṭena bhūriśaḥ | nandī prāpto mahātrāsaṃ candro'pi śakalīkṛtaḥ
atyantaṃ vihvalo jāto maheśānaḥ prakopanaḥ | kṣaṇe kṣaṇe prahāreṇa vihvalaṃ kurvataṃ bhṛśam
jagāda plavagādhīśaṃ dhanyo'si raghupānuga | mahatkarma kṛtaṃ te'dya yatte'haṃ supratoṣitaḥ
na dānena na yajñena nālpena tapasā hyaham | sulabho'smi mahāvega tasmātprārthaya me varam
«Когда трезубец был стремительно сломан владыкою обезьян, Шива в миг взял в руку копьё, целиком из железа. То копьё, пущенное Шивою, вонзившееся в сердце того мудрого, в миг сделало владыку обезьян изнемогшим. И в миг, превозмогши ту боль, взяв огромное дерево, ударил он [Шиву] в грудь, украшенную великими змиями. Ударенные тем героем, владыки змиев, пришедшие в ужас, оставив его, ушли туда и сюда в Паталу, грозные. Когда то дерево было брошено, Шива, увидев его на своей груди, разгневанный, изготовил обеими руками грозную палицу: „Ты убит! Уходи, сбежав с поля битвы, о низкая обезьяна; вот я, губитель твоей жизни, палицей в миг [покончу с тобою] здесь“. Увидев палицу, выпущенную разгневанным Шивою, обезьяна, памятуя Хари, с великой быстротой уклонился от неё. Та палица из великого железа, пущенная Шивою, пала вниз и, расколов всю землю, ушла в Расаталу. Тогда чрезвычайно разъярённый Хануман, слуга Рамы, взяв в руку гору, ударил его в грудь. Покуда супруг Сати принимал решение рассечь ту гору, тем временем был он ударен многоветвистым деревом шала. Покуда он изготовился рассечь и его, тем временем был ударен скалою. Изготовившийся Мриду сотворил намерение разбить те скалы, — а тот тем временем сотворил ливень из скал, деревьев и гор. И, обвив [его] хвостом, бьёт он владыку существ — скалами, горами, деревьями, ударами хвоста во множестве. Нанди обрёл великий ужас, и луна была расколота. Яростный Махешана стал совершенно изнемогшим — [от того], кто миг за мигом ударом творил [его] изнемогающим. И сказал он владыке обезьян: „Блажен ты, о спутник владыки Рагху! Великое дело совершено тобою ныне, ибо тобою я весьма доволен. Ведь не даром, не жертвой, не малым подвижничеством я легко достижим, о стремительный; потому проси у меня дар“.»
c6c8f4ac3b6f · प्रकाशित 3 सित॰ 2026, 4:13:47 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Шива не успевает разбить одно, как летит другое: гора, шала, скала, хвост. Он назван изнемогшим — и то, что было битвой, кончается его довольством. Дар предлагает тот, кого одолели: не поражение признаётся, а достоинство противника.