ध्रुवम् अद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण । कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुम् अर्हति ॥
सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात् । अपि न च्यावयेत् प्राणान् दृष्ट्वा भरतम् आगतम् ॥
अनाथश् चैव वृद्धश् च मया चैव विनाकृतः । किं करिष्यति कामात्मा कैकेय्या वशम् आगतः ॥
इदं व्यसनम् आलोक्य राज्ञश् च मतिविभ्रमम् । काम एवार्धधर्माभ्यां गरीयान् इति मे मतिः ॥
को ह्य् अविद्वान् अपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत् । छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो माम् इव लक्ष्मण ॥
सुखी बत सभार्यश् च भरतः केकयीसुतः । मुदितान् कोसलान् एको यो भोक्ष्यत्य् अधिराजवत् ॥
स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखम् एकं भविष्यति । ताते च वयसातीते मयि चारण्यम् आश्रिते ॥
अर्थधर्मौ परित्यज्य यः कामम् अनुवर्तते । एवम् आपद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा ॥
मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च । कैकेयी सौम्य संप्राप्ता राज्याय भरतस्य च ॥
अपीदानीं न कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता । कौसल्यां च सुमित्रां च संप्रबाधेत मत्कृते ॥
मा स्म मत्कारणाद् देवी सुमित्रा दुःखम् आवसेत् । अयोध्याम् इत एव त्वं काले प्रविश लक्ष्मण ॥
अहम् एको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान् । अनाथाया हि नाथस् त्वं कौसल्याया भविष्यसि ॥
क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेषाद् अन्याय्यम् आचरेत् । परिदद्या हि धर्मज्ञे भरते मम मातरम् ॥
dhruvam adya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa | kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitum arhati ||
sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt | api na cyāvayet prāṇān dṛṣṭvā bharatam āgatam ||
anāthaś caiva vṛddhaś ca mayā caiva vinākṛtaḥ | kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyyā vaśam āgataḥ ||
idaṃ vyasanam ālokya rājñaś ca mativibhramam | kāma evārdhadharmābhyāṃ garīyān iti me matiḥ ||
ko hy avidvān api pumān pramadāyāḥ kṛte tyajet | chandānuvartinaṃ putraṃ tāto mām iva lakṣmaṇa ||
sukhī bata sabhāryaś ca bharataḥ kekayīsutaḥ | muditān kosalān eko yo bhokṣyaty adhirājavat ||
sa hi sarvasya rājyasya mukham ekaṃ bhaviṣyati | tāte ca vayasātīte mayi cāraṇyam āśrite ||
arthadharmau parityajya yaḥ kāmam anuvartate | evam āpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā ||
manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca | kaikeyī saumya saṃprāptā rājyāya bharatasya ca ||
apīdānīṃ na kaikeyī saubhāgyamadamohitā | kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca saṃprabādheta matkṛte ||
mā sma matkāraṇād devī sumitrā duḥkham āvaset | ayodhyām ita eva tvaṃ kāle praviśa lakṣmaṇa ||
aham eko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān | anāthāyā hi nāthas tvaṃ kausalyāyā bhaviṣyasi ||
kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣād anyāyyam ācaret | paridadyā hi dharmajñe bharate mama mātaram ||
«Несомненно, о Лакшмана, сегодня великий царь спит в горе, а Кайкейи, исполнившая своё желание, должна быть довольна. Ведь эта царица Кайкейи ради царства, увидев прибытие Бхараты, пожалуй, не лишит великого царя самой жизни. Что сделает старый и беззащитный отец, лишённый меня, попавший под власть Кайкейи и подвластный желанию? Видя эту беду и помрачение царского разума, я думаю: желание сильнее пользы и дхармы. Какой даже неразумный человек ради женщины оставил бы послушного сына, подобного мне, о Лакшмана? Счастлив, право, будет Бхарата, сын Кекейи: вместе с супругой он один будет владеть радостными косальцами, словно верховный царь. Когда отец уйдёт в старость, а я буду в лесу, он станет единственным лицом всего царства. Тот, кто оставляет пользу и дхарму и следует желанию, быстро приходит к такому положению, как царь Дашаратха. Думаю, о кроткий, Кайкейи появилась для конца Дашаратхи, для моего изгнания и для царства Бхараты. Лишь бы теперь Кайкейи, ослеплённая гордостью удачи, не стала из-за меня притеснять Каусалью и Сумитру. Пусть царица Сумитра не впадёт в горе по моей причине; в подходящее время ты, Лакшмана, вернись отсюда в Айодхью. Я один пойду с Ситой в леса Дандаки, а ты станешь защитником для беззащитной Каусальи. Ведь Кайкейи, подлая в делах, из ненависти может совершить несправедливость и предать мою мать власти праведного Бхараты».
cf91f1ba5c45 · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
В этой речи Рама не обвиняет ради мести: он трезво видит, как желание разрушает царский разум и дом. Его забота сразу обращена к тем, кто остался без защиты, особенно к Каусалье и Сумитре.