रामायण
Сумантра возвращается в скорбящую Айодхью2.51.14-22
528 / 2464
रामायण · 2.51.14-22
देवनागरी

स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः । यत्र राजा दशरथस् तद् एवोपययौ गृहम् ॥
सो ऽवतीर्य रथाच् छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च । कक्ष्याः सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः ॥
ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्यस् ततस् ततः । रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम् ॥
सह रामेण निर्यातो विना रामम् इहागतः । सूतः किं नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति ॥
यथा च मन्ये दुर्जीवम् एवं न सुकरं ध्रुवम् । आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति ॥
सत्य रूपं तु तद्वाक्यं राज्ञः स्त्रीणां निशामयन् । प्रदीप्तम् इव शोकेन विवेश सहसा गृहम् ॥
स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनम् आतुलम् । पुत्रशोकपरिद्यूनम् अपश्यत् पाण्डरे गृहे ॥
अभिगम्य तम् आसीनं नरेन्द्रम् अभिवाद्य च । सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत् ॥
स तूष्णीम् एव तच् छ्रुत्वा राजा विभ्रान्त चेतनः । मूर्छितो न्यपतद् भूमौ रामशोकाभिपीडितः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

sa rājamārgamadhyena sumantraḥ pihitānanaḥ | yatra rājā daśarathas tad evopayayau gṛham ||
so 'vatīrya rathāc chīghraṃ rājaveśma praviśya ca | kakṣyāḥ saptābhicakrāma mahājanasamākulāḥ ||
tato daśarathastrīṇāṃ prāsādebhyas tatas tataḥ | rāmaśokābhitaptānāṃ mandaṃ śuśrāva jalpitam ||
saha rāmeṇa niryāto vinā rāmam ihāgataḥ | sūtaḥ kiṃ nāma kausalyāṃ śocantīṃ prativakṣyati ||
yathā ca manye durjīvam evaṃ na sukaraṃ dhruvam | ācchidya putre niryāte kausalyā yatra jīvati ||
satya rūpaṃ tu tadvākyaṃ rājñaḥ strīṇāṃ niśāmayan | pradīptam iva śokena viveśa sahasā gṛham ||
sa praviśyāṣṭamīṃ kakṣyāṃ rājānaṃ dīnam ātulam | putraśokaparidyūnam apaśyat pāṇḍare gṛhe ||
abhigamya tam āsīnaṃ narendram abhivādya ca | sumantro rāmavacanaṃ yathoktaṃ pratyavedayat ||
sa tūṣṇīm eva tac chrutvā rājā vibhrānta cetanaḥ | mūrchito nyapatad bhūmau rāmaśokābhipīḍitaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
सःsaḥон; тот
राजमार्गमध्येनrājamārgamadhyenaпо середине царской дороги; по главному проспекту
सुमन्त्रःsumantraḥСумантра; возница Сумантра
पिहिताननःpihitānanaḥс закрытым лицом; прикрывший лицо
यत्रyatraгде; туда, где
राजा दशरथःrājā daśarathaḥцарь Дашаратха; государь Дашаратха
तत् एवtat evaименно туда; в тот самый
उपययौupayayauподошёл; прибыл
गृहम्gṛhamдом; дворец
सःsaḥон; тот
अवतीर्यavatīryaсойдя; спустившись
रथात्rathātс колесницы; из повозки
शीघ्रंśīghraṃбыстро; скоро
राजवेश्मrājaveśmaцарский дворец; царское жилище
प्रविश्य चpraviśya caи войдя; вступив также
कक्ष्याः सप्तkakṣyāḥ saptaсемь дворов; семь внутренних отделений
अभिचक्रामabhicakrāmaпрошёл; пересёк
महाजनसमाकुलाःmahājanasamākulāḥполные множества людей; переполненные большим народом
ततःtataḥзатем; после этого
दशरथस्त्रीणाम्daśarathastrīṇāmженщин Дашаратхи; цариц Дашаратхи
प्रासादेभ्यःprāsādebhyaḥиз дворцов; из палат
ततस् ततःtatas tataḥотовсюду; там и там
रामशोकाभितप्तानांrāmaśokābhitaptānāṃизмученных горем по Раме; опалённых скорбью о Раме
मन्दंmandaṃтихий; приглушённый
शुश्रावśuśrāvaуслышал; слушал
जल्पितम्jalpitamшёпот; говор
सह रामेणsaha rāmeṇaвместе с Рамой; с Рамой
निर्यातःniryātaḥвышедший; уехавший
विना रामम्vinā rāmamбез Рамы; лишённый Рамы
इह आगतःiha āgataḥсюда пришедший; вернувшийся сюда
सूतःsūtaḥвозница; колесничий
किं नामkiṃ nāmaчто же; какое слово
कौसल्यांkausalyāṃКаусалье; царице Каусалье
शोचन्तींśocantīṃскорбящей; плачущей
प्रतिवक्ष्यतिprativakṣyatiответит; скажет в ответ
यथा चyathā caи насколько; и как
मन्येmanyeя думаю; полагаю
दुर्जीवम् एवंdurjīvam evaṃтак трудно жить; такое едва переживаемо
न सुकरंna sukaraṃне легко; непросто
ध्रुवम्dhruvamнесомненно; наверняка
आच्छिद्यācchidyaоторвав; отняв
पुत्रे निर्यातेputre niryāteкогда сын ушёл; при уходе сына
कौसल्याkausalyāКаусалья; царица Каусалья
यत्रyatraесли; в таком случае
जीवतिjīvatiживёт; остаётся живой
सत्य रूपं तुsatya rūpaṃ tuистинный по форме; правдивый же
तत् वाक्यम्tat vākyamэту речь; те слова
राज्ञः स्त्रीणांrājñaḥ strīṇāṃженщин царя; царских жён
निशामयन्niśāmayanслушая; внимая
प्रदीप्तम् इवpradīptam ivaсловно пылающий; как воспламенённый
शोकेनśokenaскорбью; горем
विवेशviveśaвошёл; вступил
सहसाsahasāбыстро; сразу
गृहम्gṛhamв дом; в покои
सःsaḥон; тот
प्रविश्यpraviśyaвойдя; вступив
अष्टमीं कक्ष्यांaṣṭamīṃ kakṣyāṃв восьмой покой; в восьмое отделение
राजानंrājānaṃцаря; государя
दीनम्dīnamжалкого; удручённого
आतुलम्ātulamбольного; мучимого
पुत्रशोकपरिद्यूनम्putraśokaparidyūnamистощённого скорбью о сыне; измученного горем по сыну
अपश्यत्apaśyatувидел; заметил
पाण्डरे गृहेpāṇḍare gṛheв белом покое; в бледном зале
अभिगम्यabhigamyaподойдя; приблизившись
तम् आसीनंtam āsīnaṃк нему сидящему; к сидевшему царю
नरेन्द्रम्narendramцаря людей; владыку людей
अभिवाद्य चabhivādya caи поклонившись; почтительно приветствовав
सुमन्त्रोsumantroСумантра; возница Сумантра
रामवचनंrāmavacanaṃслова Рамы; послание Рамы
यथोक्तंyathoktaṃкак было сказано; точно по сказанному
प्रत्यवेदयत्pratyavedayatпередал; сообщил
सःsaḥон; тот
तूष्णीम् एवtūṣṇīm evaсовсем молча; безмолвно
तत् श्रुत्वाtat śrutvāуслышав это; выслушав то
राजाrājāцарь; государь
विभ्रान्त चेतनःvibhrānta cetanaḥс помрачённым сознанием; смущённый разумом
मूर्छितःmūrchitaḥлишившись чувств; обморочный
न्यपतत्nyapatatупал; рухнул
भूमौbhūmauна землю; на пол
रामशोकाभिपीडितःrāmaśokābhipīḍitaḥподавленный скорбью по Раме; сдавленный горем о Раме
अनुवाद

Сумантра, прикрыв лицо, проехал по главной царской дороге и прибыл именно в тот дворец, где был царь Дашаратха. Быстро сойдя с колесницы и войдя в царский дворец, он прошёл семь внутренних дворов, переполненных множеством людей. Затем из дворцов жён Дашаратхи он слышал со всех сторон тихий говор женщин, опалённых скорбью о Раме: «Возница уехал вместе с Рамой, а вернулся сюда без Рамы. Что же он скажет скорбящей Каусалье? Насколько же трудно жить и как это нелегко, если Каусалья остаётся жива после того, как у неё отняли сына и он ушёл!» Слушая эту правдивую речь царских жён, Сумантра, сам словно воспламенённый скорбью, быстро вошёл в покои. Войдя в восьмой покой, он увидел царя в белом зале: удручённого, больного, истощённого горем по сыну. Подойдя к сидевшему владыке людей и поклонившись ему, Сумантра точно передал слова Рамы. Царь, выслушав это в полном молчании, с помрачённым сознанием лишился чувств и упал на землю, подавленный скорбью по Раме.

संस्करण

531f891be909 · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से