रामायण
Лакшмана описывает зиму и вспоминает Бхарату3.15.25-33
832 / 2464
रामायण · 3.15.25-33
देवनागरी

अस्मिंस् तु पुरुषव्याघ्र काले दुःखसमन्वितः । तपश् चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे ॥
त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश् च विविधान् बहून् । तपस्वी नियताहारः शेते शीते महीतले ॥
सो ऽपि वेलाम् इमां नूनम् अभिषेकार्थम् उद्यतः । वृतः प्रकृतिभिर् नित्यं प्रयाति सरयूं नदीम् ॥
अत्यन्तसुखसंवृद्धः सुकुमारो हिमार्दितः । कथं त्व् अपररात्रेषु सरयूम् अवगाहते ॥
पद्मपत्रेक्षणः श्यामः श्रीमान् निरुदरो महान् । धर्मज्ञः सत्यवादी च ह्री निषेधो जितेन्द्रियः ॥
प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुर् अरिंदमः । संत्यज्य विविधान् सौख्यान् आर्यं सर्वात्मनाश्रितः ॥
जितः स्वर्गस् तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना । वनस्थम् अपि तापस्ये यस् त्वाम् अनुविधीयते ॥
न पित्र्यम् अनुवर्न्तन्ते मातृकं द्विपदा इति । ख्यातो लोकप्रवादो ऽयं भरतेनान्यथाकृतः ॥
भर्ता दशरथो यस्याः साधुश् च भरतः सुतः । कथं नु साम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरदर्शिनी ॥

लिप्यंतरण (IAST)

asmiṃs tu puruṣavyāghra kāle duḥkhasamanvitaḥ | tapaś carati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure ||
tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃś ca vividhān bahūn | tapasvī niyatāhāraḥ śete śīte mahītale ||
so 'pi velām imāṃ nūnam abhiṣekārtham udyataḥ | vṛtaḥ prakṛtibhir nityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm ||
atyantasukhasaṃvṛddhaḥ sukumāro himārditaḥ | kathaṃ tv apararātreṣu sarayūm avagāhate ||
padmapatrekṣaṇaḥ śyāmaḥ śrīmān nirudaro mahān | dharmajñaḥ satyavādī ca hrī niṣedho jitendriyaḥ ||
priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhur ariṃdamaḥ | saṃtyajya vividhān saukhyān āryaṃ sarvātmanāśritaḥ ||
jitaḥ svargas tava bhrātrā bharatena mahātmanā | vanastham api tāpasye yas tvām anuvidhīyate ||
na pitryam anuvarntante mātṛkaṃ dvipadā iti | khyāto lokapravādo 'yaṃ bharatenānyathākṛtaḥ ||
bhartā daśaratho yasyāḥ sādhuś ca bharataḥ sutaḥ | kathaṃ nu sāmbā kaikeyī tādṛśī krūradarśinī ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अस्मिंस् तु पुरुषव्याघ्रasmiṃs tu puruṣavyāghraв это же время, тигр среди людей
काले दुःखसमन्वितःkāle duḥkhasamanvitaḥв пору, соединённую с трудностью
तपश् चरति धर्मात्माtapaś carati dharmātmāаскезу совершает праведный
त्वद्भक्त्या भरतः पुरेtvadbhaktyā bharataḥ pureиз преданности тебе Бхарата в городе
त्यक्त्वा राज्यं च मानं चtyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ caоставив царство и почёт
भोगांश् च विविधान् बहून्bhogāṃś ca vividhān bahūnи многие разные наслаждения
तपस्वी नियताहारःtapasvī niyatāhāraḥподвижник, сдержанный в пище
शेते शीते महीतलेśete śīte mahītaleлежит в холоде на земле
सो ऽपि वेलाम् इमां नूनम्so 'pi velām imāṃ nūnamон тоже в этот срок, несомненно
अभिषेकार्थम् उद्यतःabhiṣekārtham udyataḥготовый ради омовения
वृतः प्रकृतिभिर् नित्यंvṛtaḥ prakṛtibhir nityaṃокружённый подданными постоянно
प्रयाति सरयूं नदीम्prayāti sarayūṃ nadīmидёт к реке Сараю
अत्यन्तसुखसंवृद्धःatyantasukhasaṃvṛddhaḥвыросший в крайнем удобстве
सुकुमारो हिमार्दितःsukumāro himārditaḥнежный, мучимый холодом
कथं त्व् अपररात्रेषुkathaṃ tv apararātreṣuкак же в поздние ночи
सरयूम् अवगाहतेsarayūm avagāhateон входит в Сараю
पद्मपत्रेक्षणः श्यामःpadmapatrekṣaṇaḥ śyāmaḥлотосолистоокий, тёмный
श्रीमान् निरुदरो महान्śrīmān nirudaro mahānпрекрасный, стройный, великий
धर्मज्ञः सत्यवादी चdharmajñaḥ satyavādī caзнающий дхарму и правдивый
ह्री निषेधो जितेन्द्रियःhrī niṣedho jitendriyaḥскромный, сдержанный, победивший чувства
प्रियाभिभाषी मधुरोpriyābhibhāṣī madhuroприятно говорящий, мягкий
दीर्घबाहुर् अरिंदमःdīrghabāhur ariṃdamaḥдлиннорукий, сокрушитель врагов
संत्यज्य विविधान् सौख्यान्saṃtyajya vividhān saukhyānоставив разные удобства
आर्यं सर्वात्मनाश्रितःāryaṃ sarvātmanāśritaḥцеликом прибег к благородному
जितः स्वर्गस् तव भ्रात्राjitaḥ svargas tava bhrātrāнебо завоёвано твоим братом
भरतेन महात्मनाbharatena mahātmanāвеликодушным Бхаратой
वनस्थम् अपि तापस्येvanastham api tāpasyeдаже находящемуся в лесу и аскезе
यस् त्वाम् अनुविधीयतेyas tvām anuvidhīyateкоторый следует тебе
न पित्र्यम् अनुवर्न्तन्तेna pitryam anuvarntanteне следуют отцовскому
मातृकं द्विपदा इतिmātṛkaṃ dvipadā itiа материнскому — так люди
ख्यातो लोकप्रवादो ऽयंkhyāto lokapravādo 'yaṃэта известная мирская поговорка
भरतेनान्यथाकृतःbharatenānyathākṛtaḥБхаратой сделана иной
भर्ता दशरथो यस्याःbhartā daśaratho yasyāḥчей муж Дашаратха
साधुश् च भरतः सुतःsādhuś ca bharataḥ sutaḥи праведный Бхарата сын
कथं नु साम्बा कैकेयीkathaṃ nu sāmbā kaikeyīкак же та мать Кайкеи
तादृशी क्रूरदर्शिनीtādṛśī krūradarśinīтакая жестокая на вид
अनुवाद

«В это трудное время, о тигр среди людей, праведный Бхарата в городе из преданности тебе совершает аскезу. Он оставил царство, почёт и множество наслаждений; как подвижник, сдержанный в пище, он лежит на холодной земле. И он, несомненно, в это же время, окружённый своими людьми, идёт к Сараю для омовения. Как же он, выросший в полном удобстве, нежный и мучимый холодом, входит в Сараю в предрассветные часы? Он лотосоокий, тёмный, прекрасный, стройный и великий; он знает дхарму, говорит правду, скромен, сдержан, победил чувства, говорит приятно и мягко, длиннорукий сокрушитель врагов. Оставив разные удобства, он всей душой прибег к благородному пути. Твой великодушный брат Бхарата завоевал небо: хотя ты живёшь в лесу и совершаешь аскезу, он следует тебе. Говорят, что люди следуют не отцовскому, а материнскому нраву, но Бхарата опроверг эту известную поговорку. Как же Кайкеи, чьим мужем был Дашаратха, а сыном такой праведный Бхарата, могла оказаться столь жестокой?»

संस्करण

d8480d79dfe0 · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से