तेषां सुतुमुलं शब्दं वानराणां तरस्विनाम् । नर्दतां राक्षसैः सार्धं तदा शुश्राव रावणः ॥
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं श्रुत्वा स निनदं भृशम् । सचिवानां ततस् तेषां मध्ये वचनम् अब्रवीत् ॥
यथासौ संप्रहृष्टानां वानराणां समुत्थितः । बहूनां सुमहान् नादो मेघानाम् इव गर्जताम् ॥
व्यक्तं सुमहती प्रीतिर् एतेषां नात्र संशयः । तथा हि विपुलैर् नादैश् चुक्षुभे वरुणालयः ॥
तौ तु बद्धौ शरैस् तीष्क्णैर् भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । अयं च सुमहान् नादः शङ्कां जनयतीव मे ॥
एतत् तु वचनं चोक्त्वा मन्त्रिणो राक्षसेश्वरः । उवाच नैरृतांस् तत्र समीपपरिवर्तिनः ॥
ज्ञायतां तूर्णम् एतषां सर्वेषां वनचारिणाम् । शोककाले समुत्पन्ने हर्षकारणम् उत्थितम् ॥
तथोक्तास् तेन संभ्रान्ताः प्राकारम् अधिरुह्य ते । ददृशुः पालितां सेनां सुग्रीवेण महात्मना ॥
तौ च मुक्तौ सुघोरेण शरबन्धेन राघवौ । समुत्थितौ महाभागौ विषेदुः प्रेक्ष्य राक्षसाः ॥
संत्रस्तहृदया सर्वे प्राकाराद् अवरुह्य ते । विषण्णवदनाः सर्वे राक्षसेन्द्रम् उपस्थिताः ॥
तद् अप्रियं दीनमुखा रावणस्य निशाचराः । कृत्स्नं निवेदयाम् आसुर् यथावद् वाक्यकोविदाः ॥
यौ ताव् इन्द्रजिता युद्धे भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । निबद्धौ शरबन्धेन निष्प्रकम्पभुजौ कृतौ ॥
विमुक्तौ शरबन्धेन तौ दृश्येते रणाजिरे । पाशान् इव गजाउ छित्त्वा गजेन्द्रसमविक्रमौ ॥
तच् छ्रुत्वा वचनं तेषां राक्षसेन्द्रो महाबलः । चिन्ताशोकसमाक्रान्तो विषण्णवदनो ऽब्रवीत् ॥
घोरैर् दत्तवरैर् बद्धौ शरैर् आशीविषोमपैः । अमोघैः सूर्यसंकाशैः प्रमथ्येन्द्रजिता युधि ॥
तम् अस्त्रबन्धम् आसाद्य यदि मुक्तौ रिपू मम । संशयस्थम् इदं सर्वम् अनुपश्याम्य् अहं बलम् ॥
निष्फलाः खलु संवृत्ताः शरा वासुकितेजसः । आदत्तं यैस् तु संग्रामे रिपूणां मम जीवितम् ॥
teṣāṃ sutumulaṃ śabdaṃ vānarāṇāṃ tarasvinām | nardatāṃ rākṣasaiḥ sārdhaṃ tadā śuśrāva rāvaṇaḥ ||
snigdhagambhīranirghoṣaṃ śrutvā sa ninadaṃ bhṛśam | sacivānāṃ tatas teṣāṃ madhye vacanam abravīt ||
yathāsau saṃprahṛṣṭānāṃ vānarāṇāṃ samutthitaḥ | bahūnāṃ sumahān nādo meghānām iva garjatām ||
vyaktaṃ sumahatī prītir eteṣāṃ nātra saṃśayaḥ | tathā hi vipulair nādaiś cukṣubhe varuṇālayaḥ ||
tau tu baddhau śarais tīṣkṇair bhrātarau rāmalakṣmaṇau | ayaṃ ca sumahān nādaḥ śaṅkāṃ janayatīva me ||
etat tu vacanaṃ coktvā mantriṇo rākṣaseśvaraḥ | uvāca nairṛtāṃs tatra samīpaparivartinaḥ ||
jñāyatāṃ tūrṇam etaṣāṃ sarveṣāṃ vanacāriṇām | śokakāle samutpanne harṣakāraṇam utthitam ||
tathoktās tena saṃbhrāntāḥ prākāram adhiruhya te | dadṛśuḥ pālitāṃ senāṃ sugrīveṇa mahātmanā ||
tau ca muktau sughoreṇa śarabandhena rāghavau | samutthitau mahābhāgau viṣeduḥ prekṣya rākṣasāḥ ||
saṃtrastahṛdayā sarve prākārād avaruhya te | viṣaṇṇavadanāḥ sarve rākṣasendram upasthitāḥ ||
tad apriyaṃ dīnamukhā rāvaṇasya niśācarāḥ | kṛtsnaṃ nivedayām āsur yathāvad vākyakovidāḥ ||
yau tāv indrajitā yuddhe bhrātarau rāmalakṣmaṇau | nibaddhau śarabandhena niṣprakampabhujau kṛtau ||
vimuktau śarabandhena tau dṛśyete raṇājire | pāśān iva gajāu chittvā gajendrasamavikramau ||
tac chrutvā vacanaṃ teṣāṃ rākṣasendro mahābalaḥ | cintāśokasamākrānto viṣaṇṇavadano 'bravīt ||
ghorair dattavarair baddhau śarair āśīviṣomapaiḥ | amoghaiḥ sūryasaṃkāśaiḥ pramathyendrajitā yudhi ||
tam astrabandham āsādya yadi muktau ripū mama | saṃśayastham idaṃ sarvam anupaśyāmy ahaṃ balam ||
niṣphalāḥ khalu saṃvṛttāḥ śarā vāsukitejasaḥ | ādattaṃ yais tu saṃgrāme ripūṇāṃ mama jīvitam ||
Тогда Равана услышал очень неистовый звук стремительных ванаров, ревущих вместе с ракшасами. Услышав этот сильный, гладкий и глубокий рёв, он сказал среди своих советников: «Как велик рёв этих многих радостных ванаров, словно гремящих облаков! Ясно, что у них великая радость; в этом нет сомнения, ведь от их громких криков взволновался сам океан. Но два брата, Рама и Лакшмана, были связаны острыми стрелами, и этот великий рёв рождает во мне тревогу». Сказав это советникам, владыка ракшасов обратился к найрритам, находившимся рядом: «Быстро узнайте, какая причина радости возникла у этих лесных странников во время скорби». Получив такой приказ, они встревоженно взобрались на стену и увидели войско, охраняемое великодушным Сугривой, а также двух Рагхав, освободившихся от страшных уз стрел и поднявшихся. Увидев этих счастливых героев, ракшасы приуныли. С испуганными сердцами все они сошли со стены и явились к царю ракшасов с подавленными лицами. Ночные скитальцы, искусные в речи, полностью и как было сообщили Раване эту неприятную весть: «Два брата, Рама и Лакшмана, которых Индраджит в битве связал узами стрел и сделал неподвижными, видны на поле боя освобождёнными от уз стрел, словно два царственных слона, разорвавшие путы». Услышав их слова, могучий царь ракшасов, охваченный тревогой и скорбью, с подавленным лицом сказал: «Если мои враги освободились от этих уз оружия, после того как Индраджит сокрушил их в битве страшными, безошибочными, солнцеподобными стрелами, подобными ядовитым змеям и получившими дар, я вижу всю нашу силу стоящей под сомнением. Стрелы, сияющие как Васуки, которыми в битве была взята жизнь моих врагов, стали бесплодными».
23659c9089c2 · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Равана впервые слышит в радости ванаров знак собственного поражения. Его уверенность начинает рушиться не от удара оружия, а от факта, что Рама снова встал.