तं समुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम् । राक्षसास् त्वरिता जग्मुर् दशग्रीवनिवेशनम् ॥
ततो गत्वा दशग्रीवम् आसीनं परमासने । ऊचुर् बद्धाञ्जलिपुटाः सर्व एव निशाचराः ॥
प्रबुद्धः कुम्भकर्णो ऽसौ भ्राता ते राक्षसर्षभ । कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यसे तम् इहागतम् ॥
रावणस् त्व् अब्रवीद् धृष्टो यथान्यायं च पूजितम् । द्रष्टुम् एनम् इहेच्छामि यथान्यायं च पूजितम् ॥
तथेत्य् उक्त्वा तु ते सर्वे पुनर् आगम्य राक्षसाः । कुम्भकर्णम् इदं वाक्यम् ऊचू रावणचोदिताः ॥
द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा सर्वराक्षसपुंगवः । गमने क्रियतां बुद्धिर् भ्रातरं संप्रहर्षय ॥
कुम्भकर्णस् तु दुर्धर्षो भ्रातुर् आज्ञाय शासनम् । तथेत्य् उक्त्वा महावीर्यः शयनाद् उत्पपात ह ॥
प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमभूषितः । पिपासुस् त्वरयाम् आस पानं बलसमीरणम् ॥
ततस् ते त्वरितास् तस्य राज्षसा रावणाज्ञया । मद्यं भक्ष्यांश् च विविधान् क्षिप्रम् एवोपहारयन् ॥
पीत्वा घटसहस्रं स गमनायोपचक्रमे ॥
ईषत्समुत्कटो मत्तस् तेजोबलसमन्वितः । कुम्भकर्णो बभौ हृष्टः कालान्तकयमोपमः ॥
भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोबलसमन्वितः । कुम्भकर्णः पदन्यासैर् अकम्पयत मेदिनीम् ॥
स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन्; सहस्ररश्मिर् धरणीम् इवांशुभिः । जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः; शतक्रतुर् गेहम् इव स्वयम्भुवः ॥
के चिच् छरण्यं शरणं स्म रामं; व्रजन्ति के चिद् व्यथिताः पतन्ति । के चिद् दिशः स्म व्यथिताः प्रयान्ति; के चिद् भयार्ता भुवि शेरते स्म ॥
तम् अद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं; स्पृशन्तम् आदित्यम् इवात्मतेजसा । वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धम् अद्भुतं; भयार्दिता दुद्रुविरे ततस् ततः ॥
taṃ samutthāpya bhīmākṣaṃ bhīmarūpaparākramam | rākṣasās tvaritā jagmur daśagrīvaniveśanam ||
tato gatvā daśagrīvam āsīnaṃ paramāsane | ūcur baddhāñjalipuṭāḥ sarva eva niśācarāḥ ||
prabuddhaḥ kumbhakarṇo 'sau bhrātā te rākṣasarṣabha | kathaṃ tatraiva niryātu drakṣyase tam ihāgatam ||
rāvaṇas tv abravīd dhṛṣṭo yathānyāyaṃ ca pūjitam | draṣṭum enam ihecchāmi yathānyāyaṃ ca pūjitam ||
tathety uktvā tu te sarve punar āgamya rākṣasāḥ | kumbhakarṇam idaṃ vākyam ūcū rāvaṇacoditāḥ ||
draṣṭuṃ tvāṃ kāṅkṣate rājā sarvarākṣasapuṃgavaḥ | gamane kriyatāṃ buddhir bhrātaraṃ saṃpraharṣaya ||
kumbhakarṇas tu durdharṣo bhrātur ājñāya śāsanam | tathety uktvā mahāvīryaḥ śayanād utpapāta ha ||
prakṣālya vadanaṃ hṛṣṭaḥ snātaḥ paramabhūṣitaḥ | pipāsus tvarayām āsa pānaṃ balasamīraṇam ||
tatas te tvaritās tasya rājṣasā rāvaṇājñayā | madyaṃ bhakṣyāṃś ca vividhān kṣipram evopahārayan ||
pītvā ghaṭasahasraṃ sa gamanāyopacakrame ||
īṣatsamutkaṭo mattas tejobalasamanvitaḥ | kumbhakarṇo babhau hṛṣṭaḥ kālāntakayamopamaḥ ||
bhrātuḥ sa bhavanaṃ gacchan rakṣobalasamanvitaḥ | kumbhakarṇaḥ padanyāsair akampayata medinīm ||
sa rājamārgaṃ vapuṣā prakāśayan; sahasraraśmir dharaṇīm ivāṃśubhiḥ | jagāma tatrāñjalimālayā vṛtaḥ; śatakratur geham iva svayambhuvaḥ ||
ke cic charaṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmaṃ; vrajanti ke cid vyathitāḥ patanti | ke cid diśaḥ sma vyathitāḥ prayānti; ke cid bhayārtā bhuvi śerate sma ||
tam adriśṛṅgapratimaṃ kirīṭinaṃ; spṛśantam ādityam ivātmatejasā | vanaukasaḥ prekṣya vivṛddham adbhutaṃ; bhayārditā dudruvire tatas tataḥ ||
Ракшасы подняли страшноглазого Кумбхакарну, грозного видом и подвигом, и поспешно пошли к жилищу Раваны. Придя к Десятишеему, сидящему на высшем престоле, они со сложенными ладонями сказали: «Твой брат Кумбхакарна пробуждён, о бык среди ракшасов. Должен ли он выйти прямо оттуда, или ты увидишь его пришедшим сюда?» Равана радостно ответил, что хочет видеть его здесь, должным образом почтённого. Ракшасы вернулись и передали Кумбхакарне приказ: «Царь, бык среди всех ракшасов, желает видеть тебя. Реши идти и обрадуй брата». Неодолимый Кумбхакарна, узнав приказ брата, вскочил с ложа. Омыв лицо, искупавшись и украсившись, он велел быстро подать питьё, возбуждающее силу; по приказу Раваны ему поднесли вино и разные кушанья. Выпив тысячу кувшинов, он стал готовиться к выходу. Немного возбуждённый, опьянённый, наделённый сиянием и силой, радостный Кумбхакарна сиял как Яма конца времён. Идя к дому брата с силой ракшасов, он сотрясал землю шагами. Он освещал царскую дорогу своим телом, как тысячелучевое солнце землю лучами, и шёл среди сложенных ладоней, как Индра к дому Брахмы. Увидев его огромного, удивительного, в короне, подобного горной вершине и словно касающегося солнца своим сиянием, лесные жители в страхе разбежались: одни шли к Раме как к прибежищу, другие падали, третьи бежали по сторонам, а иные лежали на земле, охваченные страхом.
8b772d2a6531 · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Сарга заканчивается контрастом: для ракшасов Кумбхакарна — надежда, для ванаров — устрашение. Но те, кто помнят Раму как прибежище, уже получают правильное направление даже в страхе.