Вибхишана
येन वैवस्वतो युद्धे वासवश् च पराजितः । सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान् ॥
एतेन देवा युधि दानवाश् च; यक्षा भुजंगाः पिशिताशनाश् च । गन्धर्वविद्याधरकिंनराश् च; सहस्रशो राघव संप्रभग्नाः ॥
शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम् । हन्तुं न शेकुस् त्रिदशाः कालो ऽयम् इति मोहिताः ॥
प्रकृत्या ह्य् एष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः । अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम् ॥
एतेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना । भक्षितानि सहस्राणि सत्त्वानां सुबहून्य् अपि ॥
तेषु संभक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः । यान्ति स्म शरणं शक्रं तम् अप्य् अर्थं न्यवेदयन् ॥
स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो; जघान वज्रेण शितेन वज्री । स शक्रवज्राभिहतो महात्मा; चचाल कोपाच् च भृशं ननाद ॥
तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य धीमतः । श्रुत्वा निनादं वित्रस्ता भूयो भूमिर् वितत्रसे ॥
ततः कोपान् महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः । विकृष्यैरावताद् दन्तं जघानोरसि वासवम् ॥
कुम्भकर्णप्रहारार्तो विचचाल स वासवः । ततो विषेदुः सहसा देवब्रह्मर्षिदानवाः ॥
प्रजाभिः सह शक्रश् च ययौ स्थानं स्वयम्भुवः । कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस् ते प्रजापतेः । प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम् ॥
एवं प्रजा यदि त्व् एष भक्षयिष्यति नित्यशः । अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति ॥
वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः । रक्षांस्य् आवाहयाम् आस कुम्भकर्णं ददर्श ह ॥
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः । दृष्ट्वा निश्वस्य चैवेदं स्वयम्भूर् इदम् अब्रवीत् ॥
ध्रुवं लोकविनाशाय पौरस्त्येनासि निर्मितः । तस्मात् त्वम् अद्य प्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसि । ब्रह्मशापाभिभूतो ऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः ॥
ततः परमसंभ्रान्तो रावणो वाक्यम् अब्रवीत् । विवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते ॥
न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुम् एवं प्रजापते । न मिथ्यावचनश् च त्वं स्वप्स्यत्य् एष न संशयः । कालस् तु क्रियताम् अस्य शयने जागरे तथा ॥
रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयम्भूर् इदम् अब्रवीत् । शयिता ह्य् एष षण् मासान् एकाहं जागरिष्यति ॥
एकेनाह्ना त्व् असौ वीरश् चरन् भूमिं बुभुक्षितः । व्यात्तास्यो भक्षयेल् लोकान् संक्रुद्ध इव पावकः ॥
सो ऽसौ व्यसनम् आपन्नः कुम्भकर्णम् अबोधयत् । त्वत्पराक्रमभीतश् च राजा संप्रति रावणः ॥
स एष निर्गतो वीरः शिबिराद् भीमविक्रमः । वानरान् भृशसंक्रुद्धो भक्षयन् परिधावति ॥
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयो विप्रदुद्रुवुः । कथम् एनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः ॥
उच्यन्तां वानराः सर्वे यन्त्रम् एतत् समुच्छ्रितम् । इति विज्ञाय हरयो भविष्यन्तीह निर्भयाः ॥
yena vaivasvato yuddhe vāsavaś ca parājitaḥ | saiṣa viśravasaḥ putraḥ kumbhakarṇaḥ pratāpavān ||
etena devā yudhi dānavāś ca; yakṣā bhujaṃgāḥ piśitāśanāś ca | gandharvavidyādharakiṃnarāś ca; sahasraśo rāghava saṃprabhagnāḥ ||
śūlapāṇiṃ virūpākṣaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam | hantuṃ na śekus tridaśāḥ kālo 'yam iti mohitāḥ ||
prakṛtyā hy eṣa tejasvī kumbhakarṇo mahābalaḥ | anyeṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ varadānakṛtaṃ balam ||
etena jātamātreṇa kṣudhārtena mahātmanā | bhakṣitāni sahasrāṇi sattvānāṃ subahūny api ||
teṣu saṃbhakṣyamāṇeṣu prajā bhayanipīḍitāḥ | yānti sma śaraṇaṃ śakraṃ tam apy arthaṃ nyavedayan ||
sa kumbhakarṇaṃ kupito mahendro; jaghāna vajreṇa śitena vajrī | sa śakravajrābhihato mahātmā; cacāla kopāc ca bhṛśaṃ nanāda ||
tasya nānadyamānasya kumbhakarṇasya dhīmataḥ | śrutvā ninādaṃ vitrastā bhūyo bhūmir vitatrase ||
tataḥ kopān mahendrasya kumbhakarṇo mahābalaḥ | vikṛṣyairāvatād dantaṃ jaghānorasi vāsavam ||
kumbhakarṇaprahārārto vicacāla sa vāsavaḥ | tato viṣeduḥ sahasā devabrahmarṣidānavāḥ ||
prajābhiḥ saha śakraś ca yayau sthānaṃ svayambhuvaḥ | kumbhakarṇasya daurātmyaṃ śaśaṃsus te prajāpateḥ | prajānāṃ bhakṣaṇaṃ cāpi devānāṃ cāpi dharṣaṇam ||
evaṃ prajā yadi tv eṣa bhakṣayiṣyati nityaśaḥ | acireṇaiva kālena śūnyo loko bhaviṣyati ||
vāsavasya vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ | rakṣāṃsy āvāhayām āsa kumbhakarṇaṃ dadarśa ha ||
kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva vitatrāsa prajāpatiḥ | dṛṣṭvā niśvasya caivedaṃ svayambhūr idam abravīt ||
dhruvaṃ lokavināśāya paurastyenāsi nirmitaḥ | tasmāt tvam adya prabhṛti mṛtakalpaḥ śayiṣyasi | brahmaśāpābhibhūto 'tha nipapātāgrataḥ prabhoḥ ||
tataḥ paramasaṃbhrānto rāvaṇo vākyam abravīt | vivṛddhaḥ kāñcano vṛkṣaḥ phalakāle nikṛtyate ||
na naptāraṃ svakaṃ nyāyyaṃ śaptum evaṃ prajāpate | na mithyāvacanaś ca tvaṃ svapsyaty eṣa na saṃśayaḥ | kālas tu kriyatām asya śayane jāgare tathā ||
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā svayambhūr idam abravīt | śayitā hy eṣa ṣaṇ māsān ekāhaṃ jāgariṣyati ||
ekenāhnā tv asau vīraś caran bhūmiṃ bubhukṣitaḥ | vyāttāsyo bhakṣayel lokān saṃkruddha iva pāvakaḥ ||
so 'sau vyasanam āpannaḥ kumbhakarṇam abodhayat | tvatparākramabhītaś ca rājā saṃprati rāvaṇaḥ ||
sa eṣa nirgato vīraḥ śibirād bhīmavikramaḥ | vānarān bhṛśasaṃkruddho bhakṣayan paridhāvati ||
kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva harayo vipradudruvuḥ | katham enaṃ raṇe kruddhaṃ vārayiṣyanti vānarāḥ ||
ucyantāṃ vānarāḥ sarve yantram etat samucchritam | iti vijñāya harayo bhaviṣyantīha nirbhayāḥ ||
छन्द अज्ञात
Вибхишана сказал: «Это тот самый могучий Кумбхакарна, сын Вишраваса, которым в битве были побеждены Вайвасвата и Васава. Им, о Рагхава, тысячами были сокрушены боги, данавы, якши, змеи, плотоядные, гандхарвы, видьядхары и кимнары. Боги не смогли убить этого могучего Кумбхакарну, держащего копьё и страшного видом: они, поражённые, думали, что перед ними сама Смерть. Кумбхакарна силён по природе; сила других царей ракшасов создана дарами. Сразу после рождения, мучимый голодом, он пожрал многие тысячи существ. Когда существа стали гибнуть, они, измученные страхом, пришли к Шакре за прибежищем и сообщили ему об этом. Разгневанный Махендра ударил Кумбхакарну острой ваджрой, но тот лишь пошатнулся и страшно заревел от гнева. От его рёва снова задрожала земля. В ярости на Махендру Кумбхакарна вырвал клык у Айраваты и ударил Васаву в грудь; Васава пошатнулся от этого удара, и боги, брахмариши и данавы внезапно пали духом. Тогда Шакра вместе с существами пошёл к Самосущему, и они рассказали Праджапати о злонравии Кумбхакарны, о пожирании существ и оскорблении богов: “Если он будет постоянно пожирать существ, мир скоро опустеет”. Услышав Васаву, прадед всех миров призвал ракшасов и увидел Кумбхакарну. Едва взглянув на него, Праджапати содрогнулся, вздохнул и сказал: “Несомненно, Паурастья создал тебя для гибели миров. Поэтому отныне ты будешь спать, словно мёртвый”. Охваченный проклятием Брахмы, Кумбхакарна упал перед владыкой. Тогда крайне встревоженный Равана сказал: “Праджапати, несправедливо так проклинать собственного внука. Это словно срубить выросшее золотое дерево в пору плода. Ты не можешь сказать ложь, и он будет спать, но установи срок его сна и бодрствования”. Услышав Равану, Самосущий ответил: “Он будет спать шесть месяцев и бодрствовать один день. За один день этот голодный герой, ходя по земле с раскрытой пастью, пожрал бы миры, как разгневанный огонь”. Вот почему Равана, попавший в беду и устрашённый твоей доблестью, теперь разбудил Кумбхакарну. Этот страшнодоблестный герой вышел из лагеря и, сильно разгневанный, носится вокруг, пожирая ванаров. Ванары разбежались, едва увидев его. Как они сдержат его разгневанного в битве? Пусть всем ванарам скажут, что это лишь поднятая машина: поняв так, они станут здесь бесстрашными».
982d1cb526bc · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Вибхишана не преуменьшает угрозу: Кумбхакарна действительно страшен, и его сила не только дарованная, но природная. Но даже такая сила ограничена законом Брахмы и приведена в движение страхом Раваны перед Рамой.