Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
रामायण
Равана оплакивает Кумбхакарну6.56.6-19
1811 / 2464
रामायण · 6.56.6-19
॥
देवनागरी

हा वीर रिपुदर्पघ्न कुम्भकर्ण महाबल । शत्रुसैन्यं प्रताप्यैकः क्व मां संत्यज्य गच्छसि ॥
इदानीं खल्व् अहं नास्मि यस्य मे पतितो भुजः । दक्षिणो यं समाश्रित्य न बिभेमि सुरासुरान् ॥
कथम् एवंविधो वीरो देवदानवदर्पहा । कालाग्निप्रतिमो ह्य् अद्य राघवेण रणे हतः ॥
यस्य ते वज्रनिष्पेषो न कुर्याद् व्यसनं सदा । स कथं रामबाणार्तः प्रसुप्तो ऽसि महीतले ॥
एते देवगणाः सार्धम् ऋषिभिर् गगने स्थिताः । निहतं त्वां रणे दृष्ट्वा निनदन्ति प्रहर्षिताः ॥
ध्रुवम् अद्यैव संहृष्टा लब्धलक्ष्याः प्लवंगमाः । आरोक्ष्यन्तीह दुर्गाणि लङ्काद्वाराणि सर्वशः ॥
राज्येन नास्ति मे कार्यं किं करिष्यामि सीतया । कुम्भकर्णविहीनस्य जीविते नास्ति मे रतिः ॥
यद्य् अहं भ्रातृहन्तारं न हन्मि युधि राघवम् । ननु मे मरणं श्रेयो न चेदं व्यर्थजीवितम् ॥
अद्यैव तं गमिष्यामि देशं यत्रानुजो मम । न हि भ्रातॄन् समुत्सृज्य क्षणं जीवितुम् उत्सहे ॥
देवा हि मां हसिष्यन्ति दृष्ट्वा पूर्वापकारिणम् । कथम् इन्द्रं जयिष्यामि कुम्भकर्णहते त्वयि ॥
तद् इदं माम् अनुप्राप्तं विभीषणवचः शुभम् । यद् अज्ञानान् मया तस्य न गृहीतं महात्मनः ॥
विभीषणवचो यावत् कुम्भकर्णप्रहस्तयोः । विनाशो ऽयं समुत्पन्नो मां व्रीडयति दारुणः ॥
तस्यायं कर्मणः प्रातो विपाको मम शोकदः । यन् मया धार्मिकः श्रीमान् स निरस्तो विभीषणः ॥
इति बहुविधम् आकुलान्तरात्मा; कृपणम् अतीव विलप्य कुम्भकर्णम् । न्यपतद् अथ दशाननो भृशार्तस्; तम् अनुजम् इन्द्ररिपुं हतं विदित्वा ॥

लिप्यंतरण (IAST)

hā vīra ripudarpaghna kumbhakarṇa mahābala | śatrusainyaṃ pratāpyaikaḥ kva māṃ saṃtyajya gacchasi ||
idānīṃ khalv ahaṃ nāsmi yasya me patito bhujaḥ | dakṣiṇo yaṃ samāśritya na bibhemi surāsurān ||
katham evaṃvidho vīro devadānavadarpahā | kālāgnipratimo hy adya rāghaveṇa raṇe hataḥ ||
yasya te vajraniṣpeṣo na kuryād vyasanaṃ sadā | sa kathaṃ rāmabāṇārtaḥ prasupto 'si mahītale ||
ete devagaṇāḥ sārdham ṛṣibhir gagane sthitāḥ | nihataṃ tvāṃ raṇe dṛṣṭvā ninadanti praharṣitāḥ ||
dhruvam adyaiva saṃhṛṣṭā labdhalakṣyāḥ plavaṃgamāḥ | ārokṣyantīha durgāṇi laṅkādvārāṇi sarvaśaḥ ||
rājyena nāsti me kāryaṃ kiṃ kariṣyāmi sītayā | kumbhakarṇavihīnasya jīvite nāsti me ratiḥ ||
yady ahaṃ bhrātṛhantāraṃ na hanmi yudhi rāghavam | nanu me maraṇaṃ śreyo na cedaṃ vyarthajīvitam ||
adyaiva taṃ gamiṣyāmi deśaṃ yatrānujo mama | na hi bhrātṝn samutsṛjya kṣaṇaṃ jīvitum utsahe ||
devā hi māṃ hasiṣyanti dṛṣṭvā pūrvāpakāriṇam | katham indraṃ jayiṣyāmi kumbhakarṇahate tvayi ||
tad idaṃ mām anuprāptaṃ vibhīṣaṇavacaḥ śubham | yad ajñānān mayā tasya na gṛhītaṃ mahātmanaḥ ||
vibhīṣaṇavaco yāvat kumbhakarṇaprahastayoḥ | vināśo 'yaṃ samutpanno māṃ vrīḍayati dāruṇaḥ ||
tasyāyaṃ karmaṇaḥ prāto vipāko mama śokadaḥ | yan mayā dhārmikaḥ śrīmān sa nirasto vibhīṣaṇaḥ ||
iti bahuvidham ākulāntarātmā; kṛpaṇam atīva vilapya kumbhakarṇam | nyapatad atha daśānano bhṛśārtas; tam anujam indraripuṃ hataṃ viditvā ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
हा वीर रिपुदर्पघ्नhā vīra ripudarpaghnaувы, герой, губитель гордости врагов
कुम्भकर्ण महाबलkumbhakarṇa mahābalaКумбхакарна могучий
शत्रुसैन्यम् प्रताप्य एकःśatrusainyam pratāpya ekaḥвойско врага устрашив один
क्व माम् संत्यज्य गच्छसिkva mām saṃtyajya gacchasiкуда меня оставив уходишь
इदानीम् खलु अहम् न अस्मिidānīm khalu aham na asmiтеперь ведь меня нет
यस्य मे पतितः भुजःyasya me patitaḥ bhujaḥу кого моя рука упала
दक्षिणः यम् समाश्रित्यdakṣiṇaḥ yam samāśrityaправая, на которую опираясь
न बिभेमि सुरासुरान्na bibhemi surāsurānне боялся богов и асуров
कथम् एवंविधः वीरःkatham evaṃvidhaḥ vīraḥкак такой герой
देवदानवदर्पहाdevadānavadarpahāгубитель гордости богов и данавов
कालाग्निप्रतिमः हि अद्यkālāgnipratimaḥ hi adyaподобный огню времени сегодня
राघवेण रणे हतःrāghaveṇa raṇe hataḥРагхавой в битве убит
यस्य ते वज्रनिष्पेषःyasya te vajraniṣpeṣaḥкому у тебя удар ваджры
न कुर्यात् व्यसनम् सदाna kuryāt vyasanam sadāне причинил бы беды никогда
स कथम् रामबाणार्तःsa katham rāmabāṇārtaḥты как стрелой Рамы мучимый
प्रसुप्तः असि महीतलेprasuptaḥ asi mahītaleспишь на земле
एते देवगणाः सार्धम्ete devagaṇāḥ sārdhamэти толпы богов вместе
ऋषिभिः गगने स्थिताःṛṣibhiḥ gagane sthitāḥс риши в небе стоящие
निहतम् त्वाम् रणे दृष्ट्वाnihatam tvām raṇe dṛṣṭvāтебя убитым в битве увидев
निनदन्ति प्रहर्षिताःninadanti praharṣitāḥкричат обрадованные
ध्रुवम् अद्य एव संहृष्टाःdhruvam adya eva saṃhṛṣṭāḥнесомненно, сегодня же радостные
लब्धलक्ष्याः प्लवंगमाःlabdhalakṣyāḥ plavaṃgamāḥполучившие цель прыгуны
आरोक्ष्यन्ति इह दुर्गाणिārokṣyanti iha durgāṇiвзойдут здесь на укрепления
लङ्काद्वाराणि सर्वशःlaṅkādvārāṇi sarvaśaḥворота Ланки повсюду
राज्येन न अस्ति मे कार्यम्rājyena na asti me kāryamцарством нет у меня дела
किम् करिष्यामि सीतयाkim kariṣyāmi sītayāчто сделаю с Ситой
कुम्भकर्णविहीनस्यkumbhakarṇavihīnasyaу лишённого Кумбхакарны
जीविते न अस्ति मे रतिःjīvite na asti me ratiḥв жизни нет мне радости
यदि अहम् भ्रातृहन्तारम्yadi aham bhrātṛhantāramесли я убийцу брата
न हन्मि युधि राघवम्na hanmi yudhi rāghavamне убью в битве Рагхаву
ननु मे मरणम् श्रेयःnanu me maraṇam śreyaḥразве мне смерть не лучше
न च इदम् व्यर्थजीवितम्na ca idam vyarthajīvitamа не эта бесплодная жизнь
अद्य एव तम् गमिष्यामिadya eva tam gamiṣyāmiсегодня же в ту пойду
देशम् यत्र अनुजः ममdeśam yatra anujaḥ mamaобласть, где младший брат мой
न हि भ्रातॄन् समुत्सृज्यna hi bhrātṝn samutsṛjyaведь братьев оставив
क्षणम् जीवितुम् उत्सहेkṣaṇam jīvitum utsaheмгновение жить могу
देवाः हि माम् हसिष्यन्तिdevāḥ hi mām hasiṣyantiбоги ведь меня осмеют
दृष्ट्वा पूर्वापकारिणम्dṛṣṭvā pūrvāpakāriṇamувидев прежнего обидчика
कथम् इन्द्रम् जयिष्यामिkatham indram jayiṣyāmiкак Индру побежу
कुम्भकर्णहते त्वयिkumbhakarṇahate tvayiкогда ты, Кумбхакарна, убит
तत् इदम् माम् अनुप्राप्तम्tat idam mām anuprāptamто это меня настигло
विभीषणवचः शुभम्vibhīṣaṇavacaḥ śubhamблагое слово Вибхишаны
यत् अज्ञानात् मया तस्यyat ajñānāt mayā tasyaкоторое из-за незнания мной его
न गृहीतम् महात्मनःna gṛhītam mahātmanaḥне было принято, великого
विभीषणवचः यावत्vibhīṣaṇavacaḥ yāvatпока слово Вибхишаны
कुम्भकर्णप्रहस्तयोःkumbhakarṇaprahastayoḥКумбхакарны и Прахасты
विनाशः अयम् समुत्पन्नःvināśaḥ ayam samutpannaḥэта гибель возникла
माम् व्रीडयति दारुणःmām vrīḍayati dāruṇaḥменя стыдит ужасная
तस्य अयम् कर्मणः प्रातःtasya ayam karmaṇaḥ prātaḥэтого поступка вот наступивший
विपाकः मम शोकदःvipākaḥ mama śokadaḥплод мне дающий скорбь
यत् मया धार्मिकः श्रीमान्yat mayā dhārmikaḥ śrīmānчто мной праведный, славный
स निरस्तः विभीषणःsa nirastaḥ vibhīṣaṇaḥтот Вибхишана отвергнут
इति बहुविधम् आकुलान्तरात्माiti bahuvidham ākulāntarātmāтак многообразно, с взволнованной душой
कृपणम् अतीव विलप्यkṛpaṇam atīva vilapyaжалобно очень оплакав
कुम्भकर्णम्kumbhakarṇamКумбхакарну
न्यपतत् अथ दशाननःnyapatat atha daśānanaḥупал затем Десятилик
भृशार्तःbhṛśārtaḥсильно мучимый
तम् अनुजम् इन्द्ररिपुम्tam anujam indraripumтого младшего брата, врага Индры
हतम् विदित्वाhatam viditvāубитым узнав
अनुवाद

Равана плакал: «Увы, герой, сокрушитель гордости врагов, могучий Кумбхакарна! Устрашив вражеское войско в одиночку, куда ты уходишь, оставив меня? Теперь меня словно больше нет: моя правая рука, на которую я опирался и потому не боялся богов и асуров, пала. Как такой герой, сокрушитель гордости богов и данавов, подобный огню времени, сегодня убит Рагхавой в битве? Тебе даже удар ваджры не мог причинить беды; как же ты, мучимый стрелой Рамы, спишь на земле? Толпы богов вместе с риши стоят в небе и, увидев тебя убитым в бою, радостно кричат. Несомненно, сегодня же радостные ванары, достигшие цели, повсюду взойдут на укрепления и ворота Ланки. Царство мне больше ни к чему. Что я буду делать с Ситой? Лишённому Кумбхакарны, мне нет радости в жизни. Если я не убью в битве Рагхаву, убийцу моего брата, разве смерть не лучше для меня, чем эта бесплодная жизнь? Сегодня же я пойду туда, где мой младший брат. Я не могу жить ни мгновения, оставив братьев. Боги осмеют меня, увидев прежнего обидчика. Как я побежу Индру, когда ты, Кумбхакарна, убит? Теперь меня настигло благое слово Вибхишаны, великого, которое я по невежеству не принял. Пока были слова Вибхишаны, Кумбхакарны и Прахасты, возникла эта ужасная гибель, которая стыдит меня. Вот наступивший плод моего поступка, дающий мне скорбь: я отверг праведного и славного Вибхишану». Так Десятилик, с взволнованной душой, многообразно и жалобно оплакав Кумбхакарну, сильно мучимый, упал, узнав, что убит его младший брат, враг Индры.

संस्करण

d0ff44837a42 · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 6.56.1-5

श्लोक बदलें इन कुंजियों से