विष्णुपुराण
The Conclusion of the Purāṇa6.8.55-64
1027 / 1027
विष्णुपुराण · 6.8.55-64
देवनागरी

यस् त्वैतत् सकलं शृणोति पुरुषः कृत्वा मनस्य् अच्युतं सर्वं सर्वमयं समस्तजगताम् आधारम् आत्माश्रयम् ज्ञानं ज्ञेयम् अनन्तम् आदिरहितं सर्वामराणां हितं स प्राप्नोति न संशयो ऽस्त्य् अविकलं यद् वाजिमेधे फलम् ।
यत्रादौ भगवांश् चराचरगुरुर् मध्ये तथान्ते च स ब्रह्मज्ञानमयो ऽच्युतो ऽखिलजगन्मध्यान्तसर्गप्रभुः तच् छृण्वन् पुरुषः पवित्रपरमं भक्त्या पठन् धारयन् प्राप्नोत्य् अस्ति न तत् समस्तभुवनेष्व् एकान्तसिद्धिर् हरिः ।
यस्मिन् न्यस्तमतिर् न याति नरकं स्वर्गो ऽपि यच् चिन्तने विघ्नो यत्र निवेशितात्ममनसो ब्राह्मो ऽपि लोको ऽल्पकः मुक्तिं चेतसि यः स्थितो ऽमलधियां पुंसां ददात्य् अव्ययः किं चित्रं यद् अघं प्रयाति विलयं तत्राच्युते कीर्तिते ।
यज्ञैर् यज्ञविदो यजन्ति सततं यज्ञेश्वरं कर्मिणो यं यं ब्रह्ममयं परापरपरं ध्यायन्ति च ज्ञानिनः यं संप्राप्य न जायते न म्रियते नो वर्धते हीयते नैवासन् न च सद् भवत्य् अति ततः किं वा हरेः श्रूयताम् ।
कव्यं यः पितृरूपधृग् विधिहुतं हव्यं च भुङ्क्ते विभुर् देवत्वे भगवान् अनादिनिधनः स्वाहास्वधासंज्ञितः यस्मिन् ब्रह्मणि सर्वशक्तिनिलये मानानि नो मानिनां निष्ठायै प्रभवन्ति हन्ति कलुषं श्रोत्रं स यातो हरिः ।
नान्तो ऽस्ति यस्य न च यस्य समुद्भवो ऽस्ति वृद्धिर् न यस्य परिणामविवर्जितस्य नापक्षयं च समुपैत्य् अविकल्पवस्तु यस् तं नतो ऽस्मि पुरुषोत्तमम् ईशम् ईड्यम् ।
तस्यैव यो ऽनुगुणभुग् बहुधैक एव शुद्धो ऽप्य् अशुद्ध इव मूर्तिविभागभेदैः ज्ञानान्वितः सकलतत्त्वविभूतिकर्ता तस्मै नतो ऽस्मि पुरुषाय सदाव्ययाय ।
ज्ञानप्रवृत्तिनियमैक्यमयाय पुंसो भोगप्रदानपटवे त्रिगुणात्मकाय अव्याकृताय भवभावनकारणाय वन्दे स्वरूपभवनाय सदाजराय ।
व्योमानिलाग्निजलभूरचनामयाय शब्दादिभोग्यविषयोपनयक्षमाय पुंसः समस्तकरणैर् उपकारकाय व्यक्ताय सूक्ष्मविमलाय सदा नतो ऽस्मि ।
इति विविधम् अजस्य यस्य रूपं प्रकृतिपरात्ममयं सनातनस्य प्रदिशतु भगवान् अशेषपुंसां हरिर् अपजन्मजरादिकां स सिद्धिम् ।

लिप्यंतरण (IAST)

yas tvaitat sakalaṃ śṛṇoti puruṣaḥ kṛtvā manasy acyutaṃ sarvaṃ sarvamayaṃ samastajagatām ādhāram ātmāśrayam jñānaṃ jñeyam anantam ādirahitaṃ sarvāmarāṇāṃ hitaṃ sa prāpnoti na saṃśayo 'sty avikalaṃ yad vājimedhe phalam /
yatrādau bhagavāṃś carācaragurur madhye tathānte ca sa brahmajñānamayo 'cyuto 'khilajaganmadhyāntasargaprabhuḥ tac chṛṇvan puruṣaḥ pavitraparamaṃ bhaktyā paṭhan dhārayan prāpnoty asti na tat samastabhuvaneṣv ekāntasiddhir hariḥ /
yasmin nyastamatir na yāti narakaṃ svargo 'pi yac cintane vighno yatra niveśitātmamanaso brāhmo 'pi loko 'lpakaḥ muktiṃ cetasi yaḥ sthito 'maladhiyāṃ puṃsāṃ dadāty avyayaḥ kiṃ citraṃ yad aghaṃ prayāti vilayaṃ tatrācyute kīrtite /
yajñair yajñavido yajanti satataṃ yajñeśvaraṃ karmiṇo yaṃ yaṃ brahmamayaṃ parāparaparaṃ dhyāyanti ca jñāninaḥ yaṃ saṃprāpya na jāyate na mriyate no vardhate hīyate naivāsan na ca sad bhavaty ati tataḥ kiṃ vā hareḥ śrūyatām /
kavyaṃ yaḥ pitṛrūpadhṛg vidhihutaṃ havyaṃ ca bhuṅkte vibhur devatve bhagavān anādinidhanaḥ svāhāsvadhāsaṃjñitaḥ yasmin brahmaṇi sarvaśaktinilaye mānāni no mānināṃ niṣṭhāyai prabhavanti hanti kaluṣaṃ śrotraṃ sa yāto hariḥ /
nānto 'sti yasya na ca yasya samudbhavo 'sti vṛddhir na yasya pariṇāmavivarjitasya nāpakṣayaṃ ca samupaity avikalpavastu yas taṃ nato 'smi puruṣottamam īśam īḍyam /
tasyaiva yo 'nuguṇabhug bahudhaika eva śuddho 'py aśuddha iva mūrtivibhāgabhedaiḥ jñānānvitaḥ sakalatattvavibhūtikartā tasmai nato 'smi puruṣāya sadāvyayāya /
jñānapravṛttiniyamaikyamayāya puṃso bhogapradānapaṭave triguṇātmakāya avyākṛtāya bhavabhāvanakāraṇāya vande svarūpabhavanāya sadājarāya /
vyomānilāgnijalabhūracanāmayāya śabdādibhogyaviṣayopanayakṣamāya puṃsaḥ samastakaraṇair upakārakāya vyaktāya sūkṣmavimalāya sadā nato 'smi /
iti vividham ajasya yasya rūpaṃ prakṛtiparātmamayaṃ sanātanasya pradiśatu bhagavān aśeṣapuṃsāṃ harir apajanmajarādikāṃ sa siddhim /

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
यःyaḥкто
तुtuже
एतत्etatэто
सकलम्sakalamвсё
शृणोतिśṛṇotiслушает
पुरुषःpuruṣaḥчеловек
कृत्वाkṛtvāсотворив
मनसिmanasiв уме
अच्युतम्acyutamАчьюту
सर्वम्sarvamвсё
सर्व-मयम्sarva-mayamсостоящее из всего
समस्त-जगताम्samasta-jagatāmвсех миров
आधारम्ādhāramопору
आत्म-आश्रयम्ātma-āśrayamопору себе самой
ज्ञानम्jñānamзнание
ज्ञेयम्jñeyamпознаваемое
अनन्तम्anantamбесконечное
आदि-रहितम्ādi-rahitamлишённое начала
सर्व-अमराणाम्sarva-amarāṇāmвсем бессмертным
हितम्hitamблаго
सःsaḥон
प्राप्नोतिprāpnotiобретает
naне
अस्तिastiесть
संशयःsaṃśayaḥсомнения
अविकलम्avikalamполный
यत्yatкоторый
वाजि-मेधेvāji-medheв ашвамедхе
फलम्phalamплод
यत्रyatraгде
आदौādauв начале
भगवान्bhagavānвладыка
चर-अचर-गुरुःcara-acara-guruḥнаставник движимого и недвижимого
मध्येmadhyeв середине
तथाtathāтакже
अन्तेanteв конце
caи
सःsaḥон
ब्रह्म-ज्ञान-मयःbrahma-jñāna-mayaḥсостоящий из знания Брахмана
अच्युतःacyutaḥАчьюта
अखिल-जगत्-मध्य-अन्त-सर्ग-प्रभुःakhila-jagat-madhya-anta-sarga-prabhuḥвладыка творения, середины и конца всего мира
तत्tatто
शृण्वन्śṛṇvanслушающий
पुरुषःpuruṣaḥчеловек
पवित्र-परमम्pavitra-paramamвысшее из очищающего
भक्त्याbhaktyāс преданностью
पठन्paṭhanчитающий
धारयन्dhārayanхранящий
प्राप्नोतिprāpnotiобретает
अस्तिastiесть
naне
तत्tatто
समस्त-भुवनेषुsamasta-bhuvaneṣuво всех мирах
एकान्त-सिद्धिःekānta-siddhiḥединственное совершенство
हरिःhariḥХари
यस्मिन्yasminв кого
न्यस्त-मतिःnyasta-matiḥвложивший мысль
naне
यातिyātiидёт
नरकम्narakamв ад
स्वर्गःsvargaḥрай
अपिapiдаже
यत्yatчьё
चिन्तनेcintaneв созерцании
विघ्नःvighnaḥпомеха
यत्रyatraу кого
निवेशित-आत्म-मनसःniveśita-ātma-manasaḥс водворённым в него умом
ब्राह्मःbrāhmaḥБрахмов
अपिapiдаже
लोकःlokaḥмир
अल्पकःalpakaḥмал
मुक्तिम्muktimосвобождение
चेतसिcetasiв сознании
यःyaḥкто
स्थितःsthitaḥпребывающий
अमल-धियाम्amala-dhiyāmу чистых разумом
पुंसाम्puṃsāmлюдей
ददातिdadātiдаёт
अव्ययःavyayaḥнеубывающий
किम्kimчто
चित्रम्citramдивного
यत्yatчто
अघम्aghamгрех
प्रयातिprayātiприходит
विलयम्vilayamк растворению
तत्रtatraтам
अच्युतेacyuteкогда Ачьюта
कीर्तितेkīrtiteвоспет
यज्ञैःyajñaiḥжертвами
यज्ञ-विदःyajña-vidaḥзнатоки жертвы
यजन्तिyajantiчтут
सततम्satatamпостоянно
यज्ञ-ईश्वरम्yajña-īśvaramвладыку жертвы
कर्मिणःkarmiṇaḥдеятельные
यम्yamкоторого
यम्yamкоторого
ब्रह्म-मयम्brahma-mayamсостоящего из Брахмана
पर-अपर-परम्para-apara-paramвысшего, чем высшее и низшее
ध्यायन्तिdhyāyantiсозерцают
caи
ज्ञानिनःjñāninaḥзнающие
यम्yamкоторого
संप्राप्यsaṃprāpyaобретя
naне
जायतेjāyateрождается
naне
म्रियतेmriyateумирает
नोnoне
वर्धतेvardhateвозрастает
हीयतेhīyateубывает
naне
एवevaже
असत्asatне-сущее
naне
caи
सत्satсущее
भवतिbhavatiбывает
अतिatiсверх
ततःtataḥтого
किम्kimчто
वाли
हरेःhareḥо Хари
श्रूयताम्śrūyatāmда будет услышано
कव्यम्kavyamприношение предкам
यःyaḥкто
पितृ-रूप-धृक्pitṛ-rūpa-dhṛkпринявший облик предков
विधि-हुतम्vidhi-hutamпо уставу возлитое
हव्यम्havyamприношение богам
caи
भुङ्क्तेbhuṅkteвкушает
विभुःvibhuḥвсемогущий
देवत्वेdevatveв божестве
भगवान्bhagavānвладыка
अनादि-निधनःanādi-nidhanaḥбез начала и конца
स्वाहा-स्वधा-संज्ञितःsvāhā-svadhā-saṃjñitaḥименуемый «сваха» и «свадха»
यस्मिन्yasminв котором
ब्रह्मणिbrahmaṇiБрахмане
सर्व-शक्ति-निलयेsarva-śakti-nilayeвместилище всех сил
मानानिmānāniмерила
नोnoне
मानिनाम्mānināmу полагающихся на мерила
निष्ठायैniṣṭhāyaiк достоверности
प्रभवन्तिprabhavantiспособны
हन्तिhantiуничтожает
कलुषम्kaluṣamскверну
श्रोत्रम्śrotramслух
सःsaḥон
यातःyātaḥдостигший
हरिःhariḥХари
naне
अन्तःantaḥконца
अस्तिastiесть
यस्यyasyaу кого
naне
caи
यस्यyasyaу кого
समुद्भवःsamudbhavaḥвозникновения
अस्तिastiесть
वृद्धिःvṛddhiḥвозрастания
naне
यस्यyasyaу кого
परिणाम-विवर्जितस्यpariṇāma-vivarjitasyaлишённого превращения
naне
अपक्षयम्apakṣayamубыли
caи
समुपैतिsamupaitiдостигает
अविकल्प-वस्तुavikalpa-vastuвещь без различений
यःyaḥкто
तम्tamперед ним
नतःnataḥсклонён
अस्मिasmiя
पुरुष-उत्तमम्puruṣa-uttamamвысшим из пуруш
ईशम्īśamвладыкою
ईड्यम्īḍyamдостохвальным
तस्यtasyaего
एवevaже
यःyaḥкто
अनुगुण-भुक्anuguṇa-bhukвкушающий сообразно качествам
बहुधाbahudhāмногообразно
एकःekaḥодин
एवevaже
शुद्धःśuddhaḥчистый
अपिapiхотя
अशुद्धःaśuddhaḥнечистым
इवivaсловно
मूर्ति-विभाग-भेदैःmūrti-vibhāga-bhedaiḥразличиями разделения обликов
ज्ञान-अन्वितःjñāna-anvitaḥнаделённый знанием
सकल-तत्त्व-विभूति-कर्ताsakala-tattva-vibhūti-kartāтворец всех начал и их проявлений
तस्मैtasmaiтому
नतःnataḥсклонён
अस्मिasmiя
पुरुषायpuruṣāyaПуруше
सदाsadāвсегда
अव्ययायavyayāyaнеубывающему
ज्ञान-प्रवृत्ति-नियम-ऐक्य-मयायjñāna-pravṛtti-niyama-aikya-mayāyaсостоящему из единства знания, действия и правила
पुंसःpuṃsaḥчеловеку
भोग-प्रदान-पटवेbhoga-pradāna-paṭaveискусному в даровании наслаждений
त्रि-गुण-आत्मकायtri-guṇa-ātmakāyaсостоящему из трёх гун
अव्याकृतायavyākṛtāyaнерасчленённому
भव-भावन-कारणायbhava-bhāvana-kāraṇāyaпричине творения бытия
वन्देvandeславлю
स्व-रूप-भवनायsva-rūpa-bhavanāyaобители собственного существа
सदाsadāвсегда
अजरायajarāyaнестареющему
व्योम-अनिल-अग्नि-जल-भू-रचना-मयायvyoma-anila-agni-jala-bhū-racanā-mayāyaсостоящему из устроения пространства, ветра, огня, воды и земли
शब्द-आदि-भोग्य-विषय-उपनय-क्षमायśabda-ādi-bhogya-viṣaya-upanaya-kṣamāyaспособному подводить предметы вкушения — звук и прочее
पुंसःpuṃsaḥчеловеку
समस्त-करणैःsamasta-karaṇaiḥвсеми орудиями
उपकारकायupakārakāyaоказывающему помощь
व्यक्तायvyaktāyaпроявленному
सूक्ष्म-विमलायsūkṣma-vimalāyaтонкому и беспримесному
सदाsadāвсегда
नतःnataḥсклонён
अस्मिasmiя
इतिitiтак
विविधम्vividhamмногообразный
अजस्यajasyaнерождённого
यस्यyasyaчей
रूपम्rūpamоблик
प्रकृति-पर-आत्म-मयम्prakṛti-para-ātma-mayamсостоящий из природы и высшей души
सनातनस्यsanātanasyaвечного
प्रदिशतुpradiśatuда дарует
भगवान्bhagavānвладыка
अशेष-पुंसाम्aśeṣa-puṃsāmвсем людям
हरिःhariḥХари
अप-जन्म-जरा-आदिकाम्apa-janma-jarā-ādikāmсвободное от рождения, старости и прочего
सःsaḥон
सिद्धिम्siddhimсовершенство
अनुवाद

Кто же слушает это всё, сотворив в уме Ачьюту — всё, состоящее из всего, опору всех миров, опору себе самой, знание и познаваемое, бесконечное, лишённое начала, благо всем бессмертным, — тот обретает, нет сомнения, полный плод, который в ашвамедхе.

Где в начале, в середине и в конце владыка, наставник движимого и недвижимого, Ачьюта, состоящий из знания Брахмана, владыка творения, середины и конца всего мира, — то слушающий, с преданностью читающий и хранящий, обретает высшее из очищающего; и нет во всех мирах иного единственного совершенства, чем Хари.

В кого вложивший мысль не идёт в ад; у кого даже рай — помеха в созерцании; у кого с водворённым в него умом даже Брахмов мир мал; кто, неубывающий, даёт освобождение в сознании людей, чистых разумом, — что же дивного, что грех приходит к растворению, когда там воспет Ачьюта?

Кого жертвами постоянно чтут знатоки жертвы, владыку жертвы, деятельные; кого, состоящего из Брахмана, высшего, чем высшее и низшее, созерцают знающие; кого обретя, человек не рождается, не умирает, не возрастает и не убывает, и не бывает ни не-сущим, ни сущим, — что же сверх того о Хари да будет услышано?

Кто, принявший облик предков, вкушает приношение предкам, и по уставу возлитое приношение богам — всемогущий, в божестве, владыка без начала и конца, именуемый «сваха» и «свадха»; в котором, Брахмане, вместилище всех сил, мерила не способны привести к достоверности полагающихся на них, — тот Хари, достигнутый слухом, уничтожает скверну.

У кого нет конца и нет возникновения; у кого, лишённого превращения, нет возрастания и не достигает убыли, — вещь без различений; перед тем склонён я, высшим из пуруш, владыкою достохвальным.

Кто, вкушающий сообразно качествам, многообразно один, хотя и чистый — словно нечистый различиями разделения обликов, наделённый знанием, творец всех начал и их проявлений, — тому склонён я, Пуруше, всегда неубывающему.

Состоящему из единства знания, действия и правила, искусному в даровании наслаждений человеку, состоящему из трёх гун, нерасчленённому, причине творения бытия, — славлю обитель собственного существа, всегда нестареющего.

Состоящему из устроения пространства, ветра, огня, воды и земли, способному подводить предметы вкушения — звук и прочее, оказывающему человеку помощь всеми орудиями, проявленному, тонкому и беспримесному, — всегда склонён я.

Так — многообразный облик нерождённого, вечного, состоящий из природы и высшей души; да дарует владыка Хари всем людям то совершенство, что свободно от рождения, старости и прочего.

संस्करण

ac6a81f8b6dc · प्रकाशित 22 अग॰ 2026, 10:33:11 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 6.8.43-54

श्लोक बदलें इन कुंजियों से