Харивамша
Вопрос о питарах и плоде шраддхиHV 11.16-34
66 / 607
Харивамша · HV 11.16-34
Деванагари

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथातत्त्वम् अरिंदम पित्रा मम पुरा गीतं लोकान्तरगतेन वै ॥
श्राद्धकाले मम पितुर् मया पिण्डः समुद्यतः तं पिता मम हस्तेन भित्त्वा भूमिम् अयाचत ॥
हस्ताभरणपूर्णेन केयूरभरितेन च रक्ताङ्गुलितलेनाथ यथा दृष्टः पुरा मया ॥
नैष कल्पविधिर् दृष्ट इति निश्चित्य चाप्य् अहम् कुशेष्व् एव तदा पिण्डं दत्तवान् अविचारयन् ॥
ततः पिता मे सुप्रीतो वाचा मधुरया तदा उवाच भरतश्रेष्ठ प्रीयमाणो मयानघ ॥
त्वया दायादवान् अस्मि कृतार्थो मुत्र चेह च सत्पुत्रेण त्वया पुत्र धर्मज्ञेन विपश्चिता ॥
मया च तव जिज्ञासा प्रयुक्तैषा दृढव्रत व्यवस्थानं च धर्मेषु कर्तुं लोकस्य चानघ ॥
प्रमाणं यद् धि कुरुते धर्माचारेषु पार्थिवः प्रजास् तद् अनुवर्तन्ते प्रमाणाचरितं सदा ॥
त्वया च भरतश्रेष्ठ वेदधर्माश् च शाश्वताः कृताः प्रमाणं प्रीतिश् च मम निर्वर्तितातुला ॥
तस्मात् तवाहं सुप्रीतः प्रीत्या वरम् अनुत्तमम् ददानि त्वं प्रतीच्छस्व त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ॥
न ते प्रभविता मृत्युर् यावज् जीवितुम् इच्छसि त्वत्तो भ्यनुज्ञां संप्राप्य मृत्युः प्रभविता तव ॥
किं वा ते प्रार्थितं भूयो ददानि वरम् उत्तमम् तद् ब्रूहि भरतश्रेष्ठ यत् ते मनसि वर्तते ॥
इत्य् उक्तवन्तं तम् अहम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः अब्रुवं कृतकृत्यो हं प्रसन्ने त्वयि सत्तम ॥
यदि त्व् अनुग्रहं भूयस् त्वत्तो र्हामि महाद्युते प्रश्नम् इच्छाम्य् अहं किंचिद् व्याहृतं भवता स्वयम् ॥
स माम् उवाच धर्मात्मा ब्रूहि भीष्म यद् इच्छसि छेत्तास्मि संशयं तात यन् मां पृच्छसि भारत ॥
अपृच्छं तम् अहं तात तत्रान्तर्हितम् एव च गतं सुकृतिनां लोकं जातकौतूहलस् तदा ॥
श्रूयन्ते पितरो देवा देवानाम् अपि देवताः ते वाथ पितरो न्ये वा कान् यजामो वयं पुनः ॥
कथं च दत्तम् अस्माभिः श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् लोकान्तरगतांस् तात किं नु श्राद्धस्य वै फलम् ॥
अत्र मे संशयस् तीव्रः कौतूहलम् अतीव च तद् ब्रूहि मम धर्मज्ञ सर्वज्ञो ह्य् असि मे मतः ॥

Транслитерация (IAST)

atra te vartayiṣyāmi yathātattvam ariṃdama pitrā mama purā gītaṃ lokāntaragatena vai ||
śrāddhakāle mama pitur mayā piṇḍaḥ samudyataḥ taṃ pitā mama hastena bhittvā bhūmim ayācata ||
hastābharaṇapūrṇena keyūrabharitena ca raktāṅgulitalenātha yathā dṛṣṭaḥ purā mayā ||
naiṣa kalpavidhir dṛṣṭa iti niścitya cāpy aham kuśeṣv eva tadā piṇḍaṃ dattavān avicārayan ||
tataḥ pitā me suprīto vācā madhurayā tadā uvāca bharataśreṣṭha prīyamāṇo mayānagha ||
tvayā dāyādavān asmi kṛtārtho mutra ceha ca satputreṇa tvayā putra dharmajñena vipaścitā ||
mayā ca tava jijñāsā prayuktaiṣā dṛḍhavrata vyavasthānaṃ ca dharmeṣu kartuṃ lokasya cānagha ||
pramāṇaṃ yad dhi kurute dharmācāreṣu pārthivaḥ prajās tad anuvartante pramāṇācaritaṃ sadā ||
tvayā ca bharataśreṣṭha vedadharmāś ca śāśvatāḥ kṛtāḥ pramāṇaṃ prītiś ca mama nirvartitātulā ||
tasmāt tavāhaṃ suprītaḥ prītyā varam anuttamam dadāni tvaṃ pratīcchasva triṣu lokeṣu durlabham ||
na te prabhavitā mṛtyur yāvaj jīvitum icchasi tvatto bhyanujñāṃ saṃprāpya mṛtyuḥ prabhavitā tava ||
kiṃ vā te prārthitaṃ bhūyo dadāni varam uttamam tad brūhi bharataśreṣṭha yat te manasi vartate ||
ity uktavantaṃ tam aham abhivādya kṛtāñjaliḥ abruvaṃ kṛtakṛtyo haṃ prasanne tvayi sattama ||
yadi tv anugrahaṃ bhūyas tvatto rhāmi mahādyute praśnam icchāmy ahaṃ kiṃcid vyāhṛtaṃ bhavatā svayam ||
sa mām uvāca dharmātmā brūhi bhīṣma yad icchasi chettāsmi saṃśayaṃ tāta yan māṃ pṛcchasi bhārata ||
apṛcchaṃ tam ahaṃ tāta tatrāntarhitam eva ca gataṃ sukṛtināṃ lokaṃ jātakautūhalas tadā ||
śrūyante pitaro devā devānām api devatāḥ te vātha pitaro nye vā kān yajāmo vayaṃ punaḥ ||
kathaṃ ca dattam asmābhiḥ śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn lokāntaragatāṃs tāta kiṃ nu śrāddhasya vai phalam ||
atra me saṃśayas tīvraḥ kautūhalam atīva ca tad brūhi mama dharmajña sarvajño hy asi me mataḥ ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
अत्र ते वर्तयिष्यामिatra te vartayiṣyāmiздесь я расскажу тебе; теперь поведаю тебе
यथातत्त्वम् अरिंदमyathātattvam ariṃdamaкак есть, сокрушитель врагов; по истине, победитель врагов
पित्रा मम पुरा गीतंpitrā mama purā gītaṃмоим отцом прежде было сказано; отцом моим древле воспето
लोकान्तरगतेन वैlokāntaragatena vaiкогда он ушёл в иной мир; после его перехода в другой мир
श्राद्धकाले मम पितुर्śrāddhakāle mama piturво время шраддхи моего отца; в час поминовения отца
मया पिण्डः समुद्यतःmayā piṇḍaḥ samudyataḥмной пинда была поднята; я поднял поминальный шар
तं पिता मम हस्तेनtaṃ pitā mama hastenaтот мой отец рукой; мой отец ладонью
भित्त्वा भूमिम् अयाचतbhittvā bhūmim ayācataпробив землю, попросил; рассекши землю, просил
हस्ताभरणपूर्णेनhastābharaṇapūrṇenaполной ручных украшений; украшенной браслетами рукой
केयूरभरितेन चkeyūrabharitena caи наполненной запястьями; и покрытой наручами
रक्ताङ्गुलितलेनाथraktāṅgulitalenāthaзатем красной поверхностью пальцев; окровавленными кончиками пальцев
यथा दृष्टः पुरा मयाyathā dṛṣṭaḥ purā mayāкак прежде был виден мной; как я видел его тогда
नैष कल्पविधिर् दृष्टnaiṣa kalpavidhir dṛṣṭaэто не виденный устав обряда; такой порядок не предписан
इति निश्चित्य चाप्य् अहम्iti niścitya cāpy ahamтак решив и я; решив так, я
कुशेष्व् एव तदा पिण्डंkuśeṣv eva tadā piṇḍaṃименно на траву куша тогда пинду; поминальный шар тогда на кушу
दत्तवान् अविचारयन्dattavān avicārayanя положил, не колеблясь; дал без раздумья
ततः पिता मे सुप्रीतोtataḥ pitā me suprītoзатем мой отец очень довольный; тогда отец мой, весьма удовлетворённый
वाचा मधुरया तदाvācā madhurayā tadāсладкой речью тогда; тогда приятными словами
उवाच भरतश्रेष्ठuvāca bharataśreṣṭhaон сказал, лучший из Бхаратов; он произнёс, превосходный Бхарата
प्रीयमाणो मयानघprīyamāṇo mayānaghaдовольный мной, безгрешный; радуясь мне, чистый
त्वया दायादवान् अस्मिtvayā dāyādavān asmiтобой я имею наследника; через тебя я обрёл преемника
कृतार्थो मुत्र चेह चkṛtārtho mutra ceha caисполнил цель там и здесь; достиг цели в том мире и здесь
सत्पुत्रेण त्वया पुत्रsatputreṇa tvayā putraдобрым сыном тобой, сын; тобой, истинным сыном, дитя
धर्मज्ञेन विपश्चिताdharmajñena vipaścitāзнающим дхарму, мудрым; ведающим дхарму и разумным
मया च तव जिज्ञासाmayā ca tava jijñāsāи мной твоё желание узнать; твоё испытание мной
प्रयुक्तैषा दृढव्रतprayuktaiṣā dṛḍhavrataэто было устроено, твёрдый в обете; было применено, крепкообетный
व्यवस्थानं च धर्मेषुvyavasthānaṃ ca dharmeṣuи установление в дхармах; порядок в законах дхармы
कर्तुं लोकस्य चानघkartuṃ lokasya cānaghaдля мира совершить, безгрешный; устроить для людей, чистый
प्रमाणं यद् धि कुरुतेpramāṇaṃ yad dhi kuruteчто авторитет совершает; ибо то, что делает образец
धर्माचारेषु पार्थिवःdharmācāreṣu pārthivaḥв практиках дхармы, царь; в исполнении дхармы, владыка
प्रजास् तद् अनुवर्तन्तेprajās tad anuvartanteлюди следуют этому; существа идут за этим
प्रमाणाचरितं सदाpramāṇācaritaṃ sadāвсегда поведению образца; тому, что совершено авторитетом
त्वया च भरतश्रेष्ठtvayā ca bharataśreṣṭhaи тобой, лучший Бхарата; тобою, превосходный Бхарата
वेदधर्माश् च शाश्वताःvedadharmāś ca śāśvatāḥи вечные ведийские дхармы; непреходящие законы Веды
कृताः प्रमाणं प्रीतिश् चkṛtāḥ pramāṇaṃ prītiś caсделаны образец и радость; установлен пример и удовлетворение
मम निर्वर्तितातुलाmama nirvartitātulāмоя несравненная исполнена; моя радость стала безмерной
तस्मात् तवाहं सुप्रीतःtasmāt tavāhaṃ suprītaḥпоэтому я тобой очень доволен; потому я весьма рад тебе
प्रीत्या वरम् अनुत्तमम्prītyā varam anuttamamс радостью высший дар; из любви непревзойдённую милость
ददानि त्वं प्रतीच्छस्वdadāni tvaṃ pratīcchasvaя даю, ты прими; дарую, а ты возьми
त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्triṣu lokeṣu durlabhamредкое в трёх мирах; труднодостижимое в трёх мирах
न ते प्रभविता मृत्युर्na te prabhavitā mṛtyurсмерть не овладеет тобой; смерть не получит власти над тобой
यावज् जीवितुम् इच्छसिyāvaj jīvitum icchasiпока ты желаешь жить; до тех пор, пока хочешь жить
त्वत्तो भ्यनुज्ञां संप्राप्यtvatto bhyanujñāṃ saṃprāpyaполучив разрешение от тебя; обретя от тебя согласие
मृत्युः प्रभविता तवmṛtyuḥ prabhavitā tavaсмерть будет властвовать над тобой; смерть получит власть над тобой
किं वा ते प्रार्थितं भूयोkiṃ vā te prārthitaṃ bhūyoили что ещё желаемо тобой; что ещё ты просишь
ददानि वरम् उत्तमम्dadāni varam uttamamя дам высший дар; дарую лучшее благословение
तद् ब्रूहि भरतश्रेष्ठtad brūhi bharataśreṣṭhaтак скажи, лучший Бхарата; поэтому говори, превосходный Бхарата
यत् ते मनसि वर्ततेyat te manasi vartateчто пребывает в твоём уме; что находится у тебя на сердце
इत्य् उक्तवन्तं तम् अहम्ity uktavantaṃ tam ahamему, так сказавшему, я; когда он так сказал, я
अभिवाद्य कृताञ्जलिःabhivādya kṛtāñjaliḥпоприветствовав со сложенными ладонями; поклонившись, сложив руки
अब्रुवं कृतकृत्यो हंabruvaṃ kṛtakṛtyo haṃя сказал: я исполнил дело; я произнёс: я достиг цели
प्रसन्ने त्वयि सत्तमprasanne tvayi sattamaкогда ты доволен, лучший; раз ты благосклонен, превосходный
यदि त्व् अनुग्रहं भूयस्yadi tv anugrahaṃ bhūyasесли же милость ещё; если ещё благосклонность
त्वत्तो र्हामि महाद्युतेtvatto rhāmi mahādyuteот тебя заслуживаю, великосияющий; я достоин от тебя, могучий
प्रश्नम् इच्छाम्य् अहं किंचिद्praśnam icchāmy ahaṃ kiṃcidя хочу один вопрос; желаю задать некоторый вопрос
व्याहृतं भवता स्वयम्vyāhṛtaṃ bhavatā svayamпроизнесённый тобой самим; объяснённый лично тобой
स माम् उवाच धर्मात्माsa mām uvāca dharmātmāон сказал мне, праведнодушный; этот дхармичный сказал мне
ब्रूहि भीष्म यद् इच्छसिbrūhi bhīṣma yad icchasiговори, Бхишма, что желаешь; скажи, Бхишма, чего хочешь
छेत्तास्मि संशयं तातchettāsmi saṃśayaṃ tātaя рассеку сомнение, дорогой; я устраню сомнение, сын
यन् मां पृच्छसि भारतyan māṃ pṛcchasi bhārataо котором ты спрашиваешь меня, Бхарата; что ты спрашиваешь у меня, потомок Бхараты
अपृच्छं तम् अहं तातapṛcchaṃ tam ahaṃ tātaя спросил его, дорогой; я задал ему вопрос, сын
तत्रान्तर्हितम् एव चtatrāntarhitam eva caи уже скрывшегося там; когда он уже исчезал
गतं सुकृतिनां लोकंgataṃ sukṛtināṃ lokaṃушедшего в мир добродетельных; достигшего мира благочестивых
जातकौतूहलस् तदाjātakautūhalas tadāтогда с возникшим любопытством; тогда, когда возникло желание узнать
श्रूयन्ते पितरो देवाśrūyante pitaro devāслышно, что питары боги; говорят, предки божественны
देवानाम् अपि देवताःdevānām api devatāḥдаже божества богов; божества самих богов
ते वाथ पितरो न्ये वाte vātha pitaro nye vāте ли, или другие предки; те питары или иные
कान् यजामो वयं पुनःkān yajāmo vayaṃ punaḥкого же мы почитаем; кому мы снова жертвуем
कथं च दत्तम् अस्माभिःkathaṃ ca dattam asmābhiḥи как данное нами; каким образом наше подношение
श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन्śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝnшраддха радует предков; поминание удовлетворяет питаров
लोकान्तरगतांस् तातlokāntaragatāṃs tātaушедших в иной мир, дорогой; перешедших в другой мир, отец
किं नु श्राद्धस्य वै फलम्kiṃ nu śrāddhasya vai phalamкаков же плод шраддхи; какой плод у поминального обряда
अत्र मे संशयस् तीव्रःatra me saṃśayas tīvraḥздесь у меня сильное сомнение; об этом у меня острое сомнение
कौतूहलम् अतीव चkautūhalam atīva caи очень большое любопытство; и крайнее желание узнать
तद् ब्रूहि मम धर्मज्ञtad brūhi mama dharmajñaэто скажи мне, знаток дхармы; объясни мне это, ведающий дхарму
सर्वज्ञो ह्य् असि मे मतःsarvajño hy asi me mataḥведь ты всезнающ, как я считаю; ибо я считаю тебя всеведущим
Литературный перевод

Бхишма сказал: «О сокрушитель врагов, я расскажу тебе это как есть: прежде это поведал мне мой отец, уже ушедший в иной мир. Во время шраддхи моего отца я поднял пинду, и мой отец рукой, пробив землю, попросил её у меня. Я увидел тогда его руку, полную украшений, покрытую кейюрами и с окровавленными кончиками пальцев. Решив: “Такой порядок обряда не предписан”, я без колебания положил пинду именно на траву куша. Тогда мой отец, очень довольный, приятной речью сказал мне, о лучший Бхарата, радуясь мне: “О сын, благодаря тебе я обрёл наследника и достиг цели и в том мире, и здесь; ты добрый сын, знающий дхарму и мудрый. О твёрдый в обете, это испытание было устроено мной, чтобы через тебя установить для мира порядок в дхармах. Ведь то, что царь делает авторитетным образцом в исполнении дхармы, тому всегда следуют люди. О лучший Бхарата, тобой вечные ведийские дхармы сделаны образцом, и моя радость стала несравненной. Поэтому я очень доволен тобой и с любовью дарую тебе непревзойдённый дар, редкий в трёх мирах: смерть не получит власти над тобой, пока ты сам желаешь жить; лишь получив от тебя разрешение, смерть сможет властвовать над тобой. Что ещё ты просишь? Я дам лучший дар; скажи, о лучший Бхарата, что у тебя на сердце”. Когда он так сказал, я поклонился ему со сложенными ладонями и ответил: “Раз ты доволен, о лучший, я достиг цели. Но если я достоин ещё одной милости от тебя, о великосияющий, я хочу задать вопрос, объяснённый тобой самим”. Этот праведнодушный сказал мне: “Говори, Бхишма, что желаешь. Я устраню сомнение, о сын, о котором ты спрашиваешь меня, о Бхарата”. Тогда, когда он уже скрывался и уходил в мир добродетельных, у меня возникло желание узнать, и я спросил его: “Говорят, что питары — боги и даже божества богов. Они ли эти предки или иные? Кого же мы почитаем? Как данная нами шраддха радует предков, ушедших в иной мир, отец? Каков плод шраддхи? Здесь у меня сильное сомнение и очень большое желание узнать. Скажи мне это, знаток дхармы, ведь я считаю тебя всеведущим”».

Версия

2a7263c0f598 · опубликовано 22 июн. 2026 г., 03:30:37 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами