जम्बुक उवाच
दारुणो मर्त्यलोको ऽयं सर्वप्राणिविनाशनः ॥
इष्टबन्धुवियोगश् च तथैवाल्पं च जीवितम् ॥
बह्व् अलीकम् असत्यं च प्रतिवादाप्रियंवदम् ॥
इमं प्रेक्ष्य पुनर्भावं दुःखशोकाभिवर्धनम् ॥
न मे मानुषलोको ऽयं मुहूर्तम् अपि रोचते ॥
अहो धिग् गृध्रवाक्येन संनिवर्तथ मानुषाः ॥
प्रदीप्ताः पुत्रशोकेन यथैवाबुद्धयस् तथा ॥
कथं गच्छथ सस्नेहाः सुतस्नेहं विसृज्य च ॥
श्रुत्वा गृध्रस्य वचनं पापस्येहाकृतात्मनः ॥
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ॥
सुखदुःखान्विते लोके नेहास्त्य् एकम् अनन्तकम् ॥
इमं क्षितितले न्यस्य बालं रूपसमन्वितम् ॥
कुलशोकाकरं मूढाः पुत्रं त्यक्त्वा क्व यास्यथ ॥
रूपयौवनसंपन्नं द्योतमानम् इव श्रिया ॥
जीवन्तम् एनं पश्यामि मनसा नात्र संशयः ॥
विनाशश् चाप्य् अनर्हो ऽस्य सुखं प्राप्स्यथ मानुषाः ॥
पुत्रशोकाग्निदग्धानां मृतम् अप्य् अद्य वः क्षमम् ॥
दुःखसंभावनां कृत्वा धारयित्वा स्वयं सुखम् ॥
त्यक्त्वा गमिष्यथ क्वाद्य समुत्सृज्याल्पबुद्धिवत् ॥
भीष्म उवाच
तथा धर्मविरोधेन प्रियमिथ्याभिध्यायिना ॥
श्मशानवासिना नित्यं रात्रिं मृगयता तदा ॥
ततो मध्यस्थतां नीता वचनैर् अमृतोपमैः ॥
जम्बुकेन स्वकार्यार्थं बान्धवास् तस्य धिष्ठिताः ॥
गृध्र उवाच
अयं प्रेतसमाकीर्णो यक्षराक्षससेवितः ॥
दारुणः काननोद्देशः कौशिकैर् अभिनादितः ॥
भीमः सुघोरश् च तथा नीलमेघसमप्रभः ॥
अस्मिञ् शवं परित्यज्य प्रेतकार्याण्य् उपासत ॥
भानुर् यावन् न यात्य् अस्तं यावच् च विमला दिशः ॥
तावद् एनं परित्यज्य प्रेतकार्याण्य् उपासत ॥
नदन्ति परुषं श्येनाः शिवाः क्रोशन्ति दारुणाः ॥
मृगेन्द्राः प्रतिनन्दन्ति रविर् अस्तं च गच्छति ॥
चिताधूमेन नीलेन संरज्यन्ते च पादपाः ॥
श्मशाने च निराहाराः प्रतिनन्दन्ति देहिनः ॥
सर्वे विक्रान्तवीर्याश् च अस्मिन् देशे सुदारुणाः ॥
युष्मान् प्रधर्षयिष्यन्ति विकृता मांसभोजनाः ॥
दूराच् चायं वनोद्देशो भयम् अत्र भविष्यति ॥
त्यज्यतां काष्ठभूतो ऽयं मृष्यतां जाम्बुकं वचः ॥
यदि जम्बुकवाक्यानि निष्फलान्य् अनृतानि च ॥
श्रोष्यथ भ्रष्टविज्ञानास् ततः सर्वे विनङ्क्ष्यथ ॥
जम्बुक उवाच
स्थीयतां नेह भेतव्यं यावत् तपति भास्करः ॥
तावद् अस्मिन् सुतस्नेहाद् अनिर्वेदेन वर्तत ॥
स्वैरं रुदत विस्रब्धाः स्वैरं स्नेहेन पश्यत ॥
स्थीयतां यावद् आदित्यः किं वः क्रव्यादभाषितैः ॥
यदि गृध्रस्य वाक्यानि तीव्राणि रभसानि च ॥
गृह्णीत मोहितात्मानः सुतो वो न भविष्यति ॥
भीष्म उवाच
गृध्रो ऽनस्तमिते त्व् आह गते ऽस्तम् इति जम्बुकः ॥
मृतस्य तं परिजनम् ऊचतुस् तौ क्षुधान्वितौ ॥
स्वकार्यदक्षिणौ राजन् गृध्रो जम्बुक एव च ॥
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ शास्त्रम् आलम्ब्य जल्पतः ॥
तयोर् विज्ञानविदुषोर् द्वयोर् जम्बुकपत्रिणोः ॥
वाक्यैर् अमृतकल्पैर् हि प्रातिष्ठन्त व्रजन्ति च ॥
शोकदैन्यसमाविष्टा रुदन्तस् तस्थिरे तदा ॥
स्वकार्यकुशलाभ्यां ते संभ्राम्यन्ते ह नैपुणात् ॥
jambuka uvāca
dāruṇo martyaloko 'yaṃ sarvaprāṇivināśanaḥ ||
iṣṭabandhuviyogaś ca tathaivālpaṃ ca jīvitam ||
bahv alīkam asatyaṃ ca prativādāpriyaṃvadam ||
imaṃ prekṣya punarbhāvaṃ duḥkhaśokābhivardhanam ||
na me mānuṣaloko 'yaṃ muhūrtam api rocate ||
aho dhig gṛdhravākyena saṃnivartatha mānuṣāḥ ||
pradīptāḥ putraśokena yathaivābuddhayas tathā ||
kathaṃ gacchatha sasnehāḥ sutasnehaṃ visṛjya ca ||
śrutvā gṛdhrasya vacanaṃ pāpasyehākṛtātmanaḥ ||
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham ||
sukhaduḥkhānvite loke nehāsty ekam anantakam ||
imaṃ kṣititale nyasya bālaṃ rūpasamanvitam ||
kulaśokākaraṃ mūḍhāḥ putraṃ tyaktvā kva yāsyatha ||
rūpayauvanasaṃpannaṃ dyotamānam iva śriyā ||
jīvantam enaṃ paśyāmi manasā nātra saṃśayaḥ ||
vināśaś cāpy anarho 'sya sukhaṃ prāpsyatha mānuṣāḥ ||
putraśokāgnidagdhānāṃ mṛtam apy adya vaḥ kṣamam ||
duḥkhasaṃbhāvanāṃ kṛtvā dhārayitvā svayaṃ sukham ||
tyaktvā gamiṣyatha kvādya samutsṛjyālpabuddhivat ||
bhīṣma uvāca
tathā dharmavirodhena priyamithyābhidhyāyinā ||
śmaśānavāsinā nityaṃ rātriṃ mṛgayatā tadā ||
tato madhyasthatāṃ nītā vacanair amṛtopamaiḥ ||
jambukena svakāryārthaṃ bāndhavās tasya dhiṣṭhitāḥ ||
gṛdhra uvāca
ayaṃ pretasamākīrṇo yakṣarākṣasasevitaḥ ||
dāruṇaḥ kānanoddeśaḥ kauśikair abhināditaḥ ||
bhīmaḥ sughoraś ca tathā nīlameghasamaprabhaḥ ||
asmiñ śavaṃ parityajya pretakāryāṇy upāsata ||
bhānur yāvan na yāty astaṃ yāvac ca vimalā diśaḥ ||
tāvad enaṃ parityajya pretakāryāṇy upāsata ||
nadanti paruṣaṃ śyenāḥ śivāḥ krośanti dāruṇāḥ ||
mṛgendrāḥ pratinandanti ravir astaṃ ca gacchati ||
citādhūmena nīlena saṃrajyante ca pādapāḥ ||
śmaśāne ca nirāhārāḥ pratinandanti dehinaḥ ||
sarve vikrāntavīryāś ca asmin deśe sudāruṇāḥ ||
yuṣmān pradharṣayiṣyanti vikṛtā māṃsabhojanāḥ ||
dūrāc cāyaṃ vanoddeśo bhayam atra bhaviṣyati ||
tyajyatāṃ kāṣṭhabhūto 'yaṃ mṛṣyatāṃ jāmbukaṃ vacaḥ ||
yadi jambukavākyāni niṣphalāny anṛtāni ca ||
śroṣyatha bhraṣṭavijñānās tataḥ sarve vinaṅkṣyatha ||
jambuka uvāca
sthīyatāṃ neha bhetavyaṃ yāvat tapati bhāskaraḥ ||
tāvad asmin sutasnehād anirvedena vartata ||
svairaṃ rudata visrabdhāḥ svairaṃ snehena paśyata ||
sthīyatāṃ yāvad ādityaḥ kiṃ vaḥ kravyādabhāṣitaiḥ ||
yadi gṛdhrasya vākyāni tīvrāṇi rabhasāni ca ||
gṛhṇīta mohitātmānaḥ suto vo na bhaviṣyati ||
bhīṣma uvāca
gṛdhro 'nastamite tv āha gate 'stam iti jambukaḥ ||
mṛtasya taṃ parijanam ūcatus tau kṣudhānvitau ||
svakāryadakṣiṇau rājan gṛdhro jambuka eva ca ||
kṣutpipāsāpariśrāntau śāstram ālambya jalpataḥ ||
tayor vijñānaviduṣor dvayor jambukapatriṇoḥ ||
vākyair amṛtakalpair hi prātiṣṭhanta vrajanti ca ||
śokadainyasamāviṣṭā rudantas tasthire tadā ||
svakāryakuśalābhyāṃ te saṃbhrāmyante ha naipuṇāt ||
Шакал снова сказал: «Страшен этот мир смертных, уничтожающий всех живых; коротка жизнь и тяжела разлука с любимыми. В нём много обмана, неправды и неприятных речей; видя это повторное становление, увеличивающее страдание и скорбь, я не нахожу человеческий мир приятным даже на мгновение. Позор, люди, что вы уходите от слов грифа! Как вы, пылающие скорбью о сыне, уходите, оставив любовь к нему, послушав злого и неочищенного грифа? В этом мире после счастья приходит страдание, а после страдания - счастье; здесь нет ничего одного и бесконечного. Куда вы пойдёте, глупцы, оставив на земле прекрасного мальчика, источник скорби рода? Умом я вижу его живым, сияющим красотой и юностью, и в этом нет сомнения. Его гибель недостойна; вы ещё получите радость». Бхишма сказал: «Так житель кладбища, говорящий приятную ложь и ищущий наступления ночи, словами, подобными амрите, ради собственной выгоды удержал родственников в нерешительности». Гриф сказал: «Это страшное место полно мёртвых, посещаемо якшами и ракшасами, оглашено совами. Оставьте здесь труп и совершайте погребальные дела, пока солнце не зашло и стороны света ещё ясны. Ястребы резко кричат, шакалы воют, львы радуются, солнце садится, деревья окрашиваются синим дымом костров, и голодные плотоядные существа кладбища скоро нападут на вас. Это далёкий лесной участок; здесь будет опасность. Оставьте ставшего деревом и отвергните слово шакала. Если вы, утратив разум, будете слушать его пустые и ложные речи, все погибнете». Шакал отвечал: «Стойте, не бойтесь, пока светит солнце. Оставайтесь из любви к сыну без отчаяния; свободно плачьте и смотрите с любовью. Что вам до речей трупоеда? Если вы примете резкие и поспешные слова грифа, сына у вас не будет». Бхишма сказал: «Гриф говорил: пока солнце не зашло; шакал говорил: когда зайдёт. Оба, голодные и жаждущие, умелые в собственной выгоде, опирались на шастру и спорили. Родственники, охваченные скорбью, то собирались идти, то оставались, сбитые с толку искусными речами обоих».
dfc83b3cc739 · опубликовано 21 июн. 2026 г., 10:10:05 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Эта часть прямо раскрывает мотив обоих советчиков: грифу выгоден уход до заката, шакалу - ожидание ночи. Шастра в их устах становится инструментом манипуляции, хотя отдельные фразы звучат мудро.