गुणान् गुणशतैर् ज्ञात्वा दोषान् दोषशतैर् अपि ॥
हेतून् हेतुशतैश् चित्रैश् चित्रान् विज्ञाय तत्त्वतः ॥
अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर् मायाशतैर् वृतम् ॥
चित्तभित्तिप्रतीकाशं नलसारम् अनर्थकम् ॥
तमः श्वभ्रनिभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् ॥
नाशप्रायं सुखाद् धीनं नाशोत्तरम् अभावगम् ॥
रजस् तमसि संमग्नं पङ्के द्विपम् इवावशम् ॥
सांख्या राजन् महाप्राज्ञास् त्यक्त्वा देहं प्रजाकृतम् ॥
ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता नृप ॥
राजसान् अशुभान् गन्धांस् तामसांश् च तथाविधान् ॥
पुण्यांश् च सात्त्विकान् गन्धान् स्पर्शजान् देहसंश्रितान् ॥
छित्त्वाशु ज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन भारत ॥
ततो दुःखोदकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् ॥
व्याधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहोरगम् ॥
तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्य् उत ॥
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपम् अरिंदम ॥
कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितव्रतम् इदं नृप ॥
हिंसाशीघ्रमहावेगं नानारसमहाकरम् ॥
नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरणम् ॥
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहागजम् ॥
अस्थिसंघातसंघाटं श्लेष्मफेनम् अरिंदम ॥
दानमुक्ताकरं भीमं शोणितह्रदविद्रुमम् ॥
हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुस्तरम् ॥
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गत्यागपरायणम् ॥
पुनर् आजन्मलोकौघं पुत्रबान्धवपत्तनम् ॥
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणत्यागमहोर्मिणम् ॥
वेदान्तगमनद्वीपं सर्वभूतदयोदधिम् ॥
मोक्षदुष्प्रापविषयं वडवामुखसागरम् ॥
तरन्ति मुनयः सिद्धा ज्ञानयोगेन भारत ॥
तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ॥
ततस् तान् सुकृतीन् सांख्यान् सूर्यो वहति रश्मिभिः ॥
पद्मतन्तुवद् आविश्य प्रवहन् विषयान् नृप ॥
तत्र तान् प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति भारत ॥
वीतरागान् यतीन् सिद्धान् वीर्ययुक्तांस् तपोधनान् ॥
सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश् च भारत ॥
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान् गच्छति यः शुभान् ॥
स तान् वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम् ॥
नभो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम् ॥
रजो वहति राजेन्द्र सत्त्वस्य परमां गतिम् ॥
सत्त्वं वहति शुद्धात्मन् परं नारायणं प्रभुम् ॥
प्रभुर् वहति शुद्धात्मा परमात्मानम् आत्मना ॥
परमात्मानम् आसाद्य तद्भूतायतनामलाः ॥
अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति चाभिभो ॥
परमा सा गतिः पार्थ निर्द्वंद्वानां महात्मनाम् ॥
guṇān guṇaśatair jñātvā doṣān doṣaśatair api ||
hetūn hetuśataiś citraiś citrān vijñāya tattvataḥ ||
apāṃ phenopamaṃ lokaṃ viṣṇor māyāśatair vṛtam ||
cittabhittipratīkāśaṃ nalasāram anarthakam ||
tamaḥ śvabhranibhaṃ dṛṣṭvā varṣabudbudasaṃnibham ||
nāśaprāyaṃ sukhād dhīnaṃ nāśottaram abhāvagam ||
rajas tamasi saṃmagnaṃ paṅke dvipam ivāvaśam ||
sāṃkhyā rājan mahāprājñās tyaktvā dehaṃ prajākṛtam ||
jñānajñeyena sāṃkhyena vyāpinā mahatā nṛpa ||
rājasān aśubhān gandhāṃs tāmasāṃś ca tathāvidhān ||
puṇyāṃś ca sāttvikān gandhān sparśajān dehasaṃśritān ||
chittvāśu jñānaśastreṇa tapodaṇḍena bhārata ||
tato duḥkhodakaṃ ghoraṃ cintāśokamahāhradam ||
vyādhimṛtyumahāgrāhaṃ mahābhayamahoragam ||
tamaḥkūrmaṃ rajomīnaṃ prajñayā saṃtaranty uta ||
snehapaṅkaṃ jarādurgaṃ sparśadvīpam ariṃdama ||
karmāgādhaṃ satyatīraṃ sthitavratam idaṃ nṛpa ||
hiṃsāśīghramahāvegaṃ nānārasamahākaram ||
nānāprītimahāratnaṃ duḥkhajvarasamīraṇam ||
śokatṛṣṇāmahāvartaṃ tīkṣṇavyādhimahāgajam ||
asthisaṃghātasaṃghāṭaṃ śleṣmaphenam ariṃdama ||
dānamuktākaraṃ bhīmaṃ śoṇitahradavidrumam ||
hasitotkruṣṭanirghoṣaṃ nānājñānasudustaram ||
rodanāśrumalakṣāraṃ saṅgatyāgaparāyaṇam ||
punar ājanmalokaughaṃ putrabāndhavapattanam ||
ahiṃsāsatyamaryādaṃ prāṇatyāgamahormiṇam ||
vedāntagamanadvīpaṃ sarvabhūtadayodadhim ||
mokṣaduṣprāpaviṣayaṃ vaḍavāmukhasāgaram ||
taranti munayaḥ siddhā jñānayogena bhārata ||
tīrtvā ca dustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ ||
tatas tān sukṛtīn sāṃkhyān sūryo vahati raśmibhiḥ ||
padmatantuvad āviśya pravahan viṣayān nṛpa ||
tatra tān pravaho vāyuḥ pratigṛhṇāti bhārata ||
vītarāgān yatīn siddhān vīryayuktāṃs tapodhanān ||
sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhī ca sukhasparśaś ca bhārata ||
saptānāṃ marutāṃ śreṣṭho lokān gacchati yaḥ śubhān ||
sa tān vahati kaunteya nabhasaḥ paramāṃ gatim ||
nabho vahati lokeśa rajasaḥ paramāṃ gatim ||
rajo vahati rājendra sattvasya paramāṃ gatim ||
sattvaṃ vahati śuddhātman paraṃ nārāyaṇaṃ prabhum ||
prabhur vahati śuddhātmā paramātmānam ātmanā ||
paramātmānam āsādya tadbhūtāyatanāmalāḥ ||
amṛtatvāya kalpante na nivartanti cābhibho ||
paramā sā gatiḥ pārtha nirdvaṃdvānāṃ mahātmanām ||
Познав сотни достоинств, изъянов и причин как они есть, санкхьи видят мир подобным пене на воде, покрытым сотнями май Вишну, похожим на умственную картину и пустым как сердцевина тростника; видят тьму как яму и дождевой пузырь, почти обречённую на разрушение, лишённую счастья и после разрушения идущую в небытие; видят раджас, погружённый в тамас, как беспомощного слона в грязи. Великомудрые санкхьи, оставив тело, созданное существами, всеобъемлющим знанием санкхьи и познаваемым предметом отсекают мечом знания и жезлом тапаса раджасические, тамасические и даже благие саттвические телесные запахи и качества. Затем мудростью они переправляются через страшную воду страдания: великий омут заботы и скорби, крокодилов болезни и смерти, змея великого страха, черепаху тамаса, рыбу раджаса, грязь привязанности, крепость старости, остров осязания, бездну кармы, берег истины, поток насилия, рудник вкусов, драгоценность разных радостей, ветер лихорадки страдания, водоворот скорби и жажды, слона острой болезни, груды костей, пену слизи, рудник жемчужин дара, коралл озера крови, шум смеха и криков, солёность плача, слёз и нечистот, поток повторного рождения, город сыновей и родных, границу ненасилия и истины, волну оставления жизни, остров Веданты, океан сострадания ко всем существам и труднодостижимую область мокши, подобную океану с Вадавамукхой. Совершенные муни переправляются через всё это йогой знания и входят в чистое небо. Затем солнце лучами несёт этих благодетельных санкхьев, проникая тонко, как нить лотоса, и перенося их через сферы. Ветер Правахa принимает их - отрешённых, совершенных, сильных, богатых тапасом. Тонкий, прохладный, благоуханный и приятный на ощупь лучший из семи марутов несёт их к высшей цели пространства; пространство несёт к высшей цели раджаса, раджас - к высшей цели саттвы, саттва - к высшему Нараяне, а Владыка через Себя несёт к Параматману. Достигнув Параматмана, чистые, ставшие Его обителью, они становятся способными к бессмертию и не возвращаются. Это высшая цель великих душ, свободных от двойственности».
200b7d0e19bd · опубликовано 21 июн. 2026 г., 10:02:19 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Образ океана страдания собирает весь опыт сансары: тело, болезнь, родство, страх, наслаждение, рождение и смерть. Переход санкхьев завершается не безличной пустотой, а достижением Нараяны и Параматмана.