व्यास उवाच
ते ऽनुशिष्टा भगवता देवाः सर्षिगणास् तथा ॥
नमस्कृत्वा भगवते जग्मुर् देशान् यथेप्सितान् ॥
गतेषु त्रिदिवौकःसु ब्रह्मैकः पर्यवस्थितः ॥
दिदृक्षुर् भगवन्तं तम् अनिरुद्धतनौ स्थितम् ॥
तं देवो दर्शयाम् आस कृत्वा हयशिरो महत् ॥
साङ्गान् आवर्तयन् वेदान् कमण्डलुगणित्रधृक् ॥
ततो ऽश्वशिरसं दृष्ट्वा तं देवम् अमितौजसम् ॥
लोककर्ता प्रभुर् ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया ॥
मूर्ध्ना प्रणम्य वरदं तस्थौ प्राञ्जलिर् अग्रतः ॥
स परिष्वज्य देवेन वचनं श्रावितस् तदा ॥
लोककार्यगतीः सर्वास् त्वं चिन्तय यथाविधि ॥
धाता त्वं सर्वभूतानां त्वं प्रभुर् जगतो गुरुः ॥
त्वय्य् आवेशितभारो ऽहं धृतिं प्राप्स्याम्य् अथाञ्जसा ॥
यदा च सुरकार्यं ते अविषह्यं भविष्यति ॥
प्रादुर्भावं गमिष्यामि तदात्मज्ञानदेशिकः ॥
एवम् उक्त्वा हयशिरास् तत्रैवान्तरधीयत ॥
तेनानुशिष्टो ब्रह्मापि स्वं लोकम् अचिराद् गतः ॥
एवम् एष महाभागः पद्मनाभः सनातनः ॥
यज्ञेष्व् अग्रहरः प्रोक्तो यज्ञधारी च नित्यदा ॥
निवृत्तिं चास्थितो धर्मं गतिम् अक्षयधर्मिणाम् ॥
प्रवृत्तिधर्मान् विदधे कृत्वा लोकस्य चित्रताम् ॥
स आदिः स मध्यः स चान्तः प्रजानां; स धाता स धेयः स कर्ता स कार्यम् ॥
युगान्ते स सुप्तः सुसंक्षिप्य लोकान्; युगादौ प्रबुद्धो जगद् ध्य् उत्ससर्ज ॥
तस्मै नमध्वं देवाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥
अजाय विश्वरूपाय धाम्ने सर्वदिवौकसाम् ॥
महाभूताधिपतये रुद्राणां पतये तथा ॥
आदित्यपतये चैव वसूनां पतये तथा ॥
अश्विभ्यां पतये चैव मरुतां पतये तथा ॥
वेदयज्ञाधिपतये वेदाङ्गपतये ऽपि च ॥
समुद्रवासिने नित्यं हरये मुञ्जकेशिने ॥
शान्तये सर्वभूतानां मोक्षधर्मानुभाषिणे ॥
तपसां तेजसां चैव पतये यशसो ऽपि च ॥
वाचश् च पतये नित्यं सरितां पतये तथा ॥
कपर्दिने वराहाय एकशृङ्गाय धीमते ॥
विवस्वते ऽश्वशिरसे चतुर्मूर्तिधृते सदा ॥
गुह्याय ज्ञानदृश्याय अक्षराय क्षराय च ॥
एष देवः संचरति सर्वत्रगतिर् अव्ययः ॥
एवम् एतत् पुरा दृष्टं मया वै ज्ञानचक्षुषा ॥
कथितं तच् च वः सर्वं मया पृष्टेन तत्त्वतः ॥
क्रियतां मद्वचः शिष्याः सेव्यतां हरिर् ईश्वरः ॥
गीयतां वेदशब्दैश् च पूज्यतां च यथाविधि ॥
vyāsa uvāca
te 'nuśiṣṭā bhagavatā devāḥ sarṣigaṇās tathā ||
namaskṛtvā bhagavate jagmur deśān yathepsitān ||
gateṣu tridivaukaḥsu brahmaikaḥ paryavasthitaḥ ||
didṛkṣur bhagavantaṃ tam aniruddhatanau sthitam ||
taṃ devo darśayām āsa kṛtvā hayaśiro mahat ||
sāṅgān āvartayan vedān kamaṇḍalugaṇitradhṛk ||
tato 'śvaśirasaṃ dṛṣṭvā taṃ devam amitaujasam ||
lokakartā prabhur brahmā lokānāṃ hitakāmyayā ||
mūrdhnā praṇamya varadaṃ tasthau prāñjalir agrataḥ ||
sa pariṣvajya devena vacanaṃ śrāvitas tadā ||
lokakāryagatīḥ sarvās tvaṃ cintaya yathāvidhi ||
dhātā tvaṃ sarvabhūtānāṃ tvaṃ prabhur jagato guruḥ ||
tvayy āveśitabhāro 'haṃ dhṛtiṃ prāpsyāmy athāñjasā ||
yadā ca surakāryaṃ te aviṣahyaṃ bhaviṣyati ||
prādurbhāvaṃ gamiṣyāmi tadātmajñānadeśikaḥ ||
evam uktvā hayaśirās tatraivāntaradhīyata ||
tenānuśiṣṭo brahmāpi svaṃ lokam acirād gataḥ ||
evam eṣa mahābhāgaḥ padmanābhaḥ sanātanaḥ ||
yajñeṣv agraharaḥ prokto yajñadhārī ca nityadā ||
nivṛttiṃ cāsthito dharmaṃ gatim akṣayadharmiṇām ||
pravṛttidharmān vidadhe kṛtvā lokasya citratām ||
sa ādiḥ sa madhyaḥ sa cāntaḥ prajānāṃ; sa dhātā sa dheyaḥ sa kartā sa kāryam ||
yugānte sa suptaḥ susaṃkṣipya lokān; yugādau prabuddho jagad dhy utsasarja ||
tasmai namadhvaṃ devāya nirguṇāya guṇātmane ||
ajāya viśvarūpāya dhāmne sarvadivaukasām ||
mahābhūtādhipataye rudrāṇāṃ pataye tathā ||
ādityapataye caiva vasūnāṃ pataye tathā ||
aśvibhyāṃ pataye caiva marutāṃ pataye tathā ||
vedayajñādhipataye vedāṅgapataye 'pi ca ||
samudravāsine nityaṃ haraye muñjakeśine ||
śāntaye sarvabhūtānāṃ mokṣadharmānubhāṣiṇe ||
tapasāṃ tejasāṃ caiva pataye yaśaso 'pi ca ||
vācaś ca pataye nityaṃ saritāṃ pataye tathā ||
kapardine varāhāya ekaśṛṅgāya dhīmate ||
vivasvate 'śvaśirase caturmūrtidhṛte sadā ||
guhyāya jñānadṛśyāya akṣarāya kṣarāya ca ||
eṣa devaḥ saṃcarati sarvatragatir avyayaḥ ||
evam etat purā dṛṣṭaṃ mayā vai jñānacakṣuṣā ||
kathitaṃ tac ca vaḥ sarvaṃ mayā pṛṣṭena tattvataḥ ||
kriyatāṃ madvacaḥ śiṣyāḥ sevyatāṃ harir īśvaraḥ ||
gīyatāṃ vedaśabdaiś ca pūjyatāṃ ca yathāvidhi ||
Вьяса сказал: «Наставленные Бхагаваном, боги вместе с риши поклонились Ему и разошлись по желанным местам. Когда небожители ушли, один Брахма остался, желая увидеть Бхагавана, пребывающего в теле Анируддхи. Тогда Бог явил ему великий образ Хаяширы, повторяющий Веды с их ангами и держащий камандалу и счётные чётки. Увидев Конеглавого Бога безмерной силы, Брахма, творец миров, ради блага вселенной поклонился головой Вараде и встал перед Ним со сложенными ладонями. Бог обнял его и сказал: «Обдумывай все пути дел мира как предписано. Ты Дхата всех существ, владыка и учитель мира. Вложив в тебя бремя, Я обрету покой. Когда дело богов станет для тебя невыносимым, Я проявлюсь как наставник знания Атмана». Сказав так, Хаяшира исчез, а Брахма, наставленный Им, вскоре вернулся в свой мир. Так вечный Падманабха назван берущим первую долю в жертвах и всегда поддерживающим жертву; стоя в дхарме нивритти и будучи целью людей непреходящей дхармы, Он установил правритти-дхармы, создав многообразие мира. Он начало, середина и конец существ; Он устроитель, созерцаемое, деятель и дело. В конце юги Он спит, свернув миры, а в начале юги, пробудившись, вновь испускает мир. Поклоняйтесь Ему - Богу безгунному и вместе с тем имеющему гуны как Свою природу, нерождённому, вселенскому формой, обители всех небожителей; владыке великих элементов, Рудр, Адитьев, Васу, Ашвинов, Марутов, Вед, жертвы и веданг; Хари, вечно пребывающему в океане, с волосами как трава мунджа; умиротворению всех существ, излагающему мокша-дхарму; владыке тапаса, сияния, славы, речи и рек; Варахе, Однорогому, мудрому, сияющему Хаяшире, всегда держащему четыре формы; тайному, видимому знанием, непреходящему и преходящему. Этот непреходящий Бог движется всюду. Так я прежде увидел это глазом знания и теперь, спрошенный, рассказал вам всё по истине. Исполняйте моё слово, ученики: служите Хари-Владыке, воспевайте Его ведийскими звуками и почитайте как предписано».
69b0bc3906d8 · опубликовано 21 июн. 2026 г., 09:36:11 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Ответ завершается синтезом: Нараяна выше правритти, но учреждает её; Он цель нивритти, но поддерживает жертву; Он nirguṇa и guṇātmā одновременно. Поэтому обе дхармы становятся осмысленными только в отношении к Хари.