तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भक्त्या परमया स्थितः । विष्णुरुवाच सर्वगा सर्वभूतेषु द्रष्टव्या सर्वतोद्भुता
सदसच्चैव यत्किचिद्दृश्यंतन्नाविना त्वया । तथापि येषु स्थानेषु द्रष्टव्या सिद्धिमीप्सुभिः
स्मर्तव्या भूतिकामैर्वा तत्प्रवक्ष्यामि तेऽग्रतः । सावित्री पुष्करे नाम तीर्थानां प्रवरे शुभे
वाराणस्यां विशालाक्षी नैमिषे लिंगधारिणी । प्रयागे ललितादेवी कामुका गंधमादने
मानसे कुमुदा नाम विश्वकाया तथांबरे । गोमंते गोमती नाम मंदरे कामचारिणी
मदोत्कटा चैत्ररथे जयंती हस्तिनापुरे । कान्यकुब्जे तथा गौरी रंभामलयपर्वते
एकाम्रके कीर्तिमती विश्वा विश्वेश्वरी तथा । कर्णिके पुरुहासेति केदारे मार्गदायिका
नंदा हिमवतः पृष्टे गोकर्णे भद्रकालिका । स्थाण्वीश्वरे भवानीतु बिल्वके बिल्वपत्रिका
श्रीशैले माधवी देवी भद्रा भद्रेश्वरी तथा । जया वराहशैले तु कमला कमलालये
रुद्रकोट्यां तु रुद्राणी काली कालंजरे तथा । महालिंगे तु कपिला काकोटे मंगलेश्वरी
शालिग्रामे महादेवी शिवलिंगे जलप्रिया । मायापुर्यां कुमारी तु संताने ललिता तथा
उत्पलाक्षी सहस्राक्षे हिरण्याक्षे महोत्पला । गयायां मङ्गला नाम विमला पुरुषोत्तमे
विपाशायाममोघाक्षी पाटला पुण्यवरद्धने । नारायणी सुपार्श्वे तु त्रिकूटे भद्रसुंदरी
विपुले विपुला नाम कल्याणी मलयाचले । कोटवी कोटितीर्थे तु सुगंधा माधवी वने
कुब्जाम्रके त्रिसंध्या तु गंगाद्वारे हरिप्रिया । शिवकुंडे शिवानंदा नंदिनी देविकातटे
tuṣṭāva praṇato bhūtvā bhaktyā paramayā sthitaḥ | viṣṇuruvāca sarvagā sarvabhūteṣu draṣṭavyā sarvatodbhutā
sadasaccaiva yatkiciddṛśyaṃtannāvinā tvayā | tathāpi yeṣu sthāneṣu draṣṭavyā siddhimīpsubhiḥ
smartavyā bhūtikāmairvā tatpravakṣyāmi te'grataḥ | sāvitrī puṣkare nāma tīrthānāṃ pravare śubhe
vārāṇasyāṃ viśālākṣī naimiṣe liṃgadhāriṇī | prayāge lalitādevī kāmukā gaṃdhamādane
mānase kumudā nāma viśvakāyā tathāṃbare | gomaṃte gomatī nāma maṃdare kāmacāriṇī
madotkaṭā caitrarathe jayaṃtī hastināpure | kānyakubje tathā gaurī raṃbhāmalayaparvate
ekāmrake kīrtimatī viśvā viśveśvarī tathā | karṇike puruhāseti kedāre mārgadāyikā
naṃdā himavataḥ pṛṣṭe gokarṇe bhadrakālikā | sthāṇvīśvare bhavānītu bilvake bilvapatrikā
śrīśaile mādhavī devī bhadrā bhadreśvarī tathā | jayā varāhaśaile tu kamalā kamalālaye
rudrakoṭyāṃ tu rudrāṇī kālī kālaṃjare tathā | mahāliṃge tu kapilā kākoṭe maṃgaleśvarī
śāligrāme mahādevī śivaliṃge jalapriyā | māyāpuryāṃ kumārī tu saṃtāne lalitā tathā
utpalākṣī sahasrākṣe hiraṇyākṣe mahotpalā | gayāyāṃ maṅgalā nāma vimalā puruṣottame
vipāśāyāmamoghākṣī pāṭalā puṇyavaraddhane | nārāyaṇī supārśve tu trikūṭe bhadrasuṃdarī
vipule vipulā nāma kalyāṇī malayācale | koṭavī koṭitīrthe tu sugaṃdhā mādhavī vane
kubjāmrake trisaṃdhyā tu gaṃgādvāre haripriyā | śivakuṃḍe śivānaṃdā naṃdinī devikātaṭe
Став склонённым, он восславил её, пребывая в высшей преданности. Вишну сказал: «Всюду сущая, дивная отовсюду, должна быть зрима во всех существах; и что бы ни виделось — сущее или не-сущее, — то не без тебя. И всё же изреку я тебе наперёд, в каких местах должна быть зрима ты желающими совершенства и памятуема желающими благополучия. В Пушкаре, благой и наилучшей из тиртх, — Савитри по имени; в Варанаси — Вишалакши, в Наймише — Лингадхарини; в Праяге — Лалита-деви, на Гандхамадане — Камука; на Манасе — Кумуда, в небе — Вишвакая; на Гоманте — Гомати, на Мандаре — Камачарини; в Чайтраратхе — Мадоткати, в Хастинапуре — Джаянти; в Каньякубдже — Гаури, на горе Малая — Рамбха; в Экамраке — Киртимати, Вишва и Вишвешвари; в Карнике — Пурухаса, в Кедаре — Маргадайика; на хребте Химавата — Нанда, в Гокарне — Бхадракалика; в Стханвишваре — Бхавани, в Билваке — Билвапатрика; на Шришайле — богиня Мадхави, Бхадра и Бхадрешвари; на Варахашайле — Джая, в Камалалае — Камала; в Рудракоти — Рудрани, в Каланджаре — Кали; в Махалинге — Капила, в Какоте — Мангалешвари; в Шалиграме — Махадеви, в Шивалинге — Джалаприя; в Майяпури — Кумари, в Сантане — Лалита; в Сахасракше — Утпалакши, в Хираньякше — Махотпала; в Гае — Мангала, в Пурушоттаме — Вимала; на Випаше — Амогхакши, в Пуньявардхане — Патала; в Супаршве — Нараяни, на Трикуте — Бхадрасундари; на Випуле — Випула, на горе Малая — Кальяни; в Котитиртхе — Котави, в лесу Мадхави — Сугандха; в Кубджамраке — Трисандхья, у Врат Ганги — Хариприя; в Шивакунде — Шивананда, на берегу Девики — Нандини…»
05d0cd994011 · опубликовано 3 сент. 2026 г., 04:13:26 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Список имён по местам — не богословие, а география веры: у каждой тиртхи своё лицо Богини и своё имя. Одна и та же, «всюду сущая», зовётся в Каши Вишалакши, а в Гае Мангалой.
Вишну начинает с оговорки, ради которой список и нужен: зрима она во всех существах, и без неё не видится ничто. Места названы не потому, что где-то её больше, а потому, что человеку нужно куда-то прийти.
Имена эти по большей части живы: Вишалакши в Варанаси, Камакхья в Камарупе, Вимала в Пури. Пурана записывает не выдумку, а то, как её звали в тех местах — и продолжают звать.