भरद्वाज उवाच
तस्मादर्थमनर्थाख्यं श्रेयोथीं दूरतस्त्यजेत् । यस्य धर्मार्थ मर्थेहा तस्यानीहा गरीयसी
प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् । योऽर्थेन साध्यते धर्मः क्षयिष्णुः स प्रकीर्तितः
यः परार्थे परित्यागः सोऽक्षयो मुक्तिलक्षणः । जीर्यति जीर्यतः केशा दंता जीर्यंति जीर्यतः
धनाशा जीविताशा च जीर्यतोऽपि नजीर्यति । चक्षुःश्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैका निरुपद्रवा
सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे समानयति सूचकः । तद्वत्संसारसूत्रं हि तृष्णासूच्योपनीयते
यथा शृंगंरुरोः काये वर्द्धमाने च वर्द्धते । अनंतपारा दुष्पूरा तृष्णा दुःखशतावहा
अधर्मबहुला चैव तस्मात्तां परिवर्जयेत् । लुब्ध इंद्रियलौल्येन संकटान्यवगाहते । सर्वत्र संपदस्तस्य संतुष्टं यस्य मानसम्
उपानद्गुप्तपादस्य तस्य चर्मावृतेव भूः । संतोषामृततृप्तानां यत्सुखं शांतचेतसाम्
कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् । असंतोषः परं दुःखं संतोषः परमं सुखम्
सुखार्थी पुरुषस्तस्मात्संतुष्टः संततं भवेत् । कामंकामयमानस्य यदि कामः समृद्भ्यति
अथैनमपरः कामो भूयो विध्यति बाणवत् । न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवरद्धते । कामानभिलषन्मोहान्ननरः सुखमेधते
श्येनालयतरूच्छायां व्रजन्निव कपिंजलः । चतुस्सागरपर्यंतां यो भुंक्ते पृथिवीमिमाम्
तुल्याश्मकांचनो यश्च स कृतार्थो न पार्थिवः । जमदग्निरुवाच प्रतिग्रहसमर्थोऽपि नादत्ते यः प्रतिग्रहम्
ये लोका दानशीलानां स तानाप्नोति शाश्वतान् । योऽर्थानिच्छन्नपाद्विप्रः शोचितव्यो महर्षिभिः
न स पश्यति मूढात्मा नरके यातनाभयम् । प्रतिग्रहसमर्थोऽपि न प्रसज्येत्प्रतिग्रहे
प्रतिग्रहेण विप्राणां ब्राह्मं तेजः प्रशाम्यति । प्रतिग्रहसमर्थानां निवृत्तानां प्रतिग्रहात्
य एव ददतां लोकास्त एवाप्रतिगृह्णताम् । अरुंधत्युवाच बिसतंतुर्यथा नित्यमंभस्थस्सततं विशेत्
तृष्णा चैवमनाद्यंता तथा देहगता सदा । या दुस्त्यजा दुर्मतिभि र्या न जीर्यतिजीर्यतः
योऽ सौप्राणांतिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् । उग्रादितोभयाद्यास्माद्विभ्यती मे महेश्वराः
बलीयसो दुर्बलत्वात्तस्माच्चैव विभेम्यहम् । यदाचरंति विद्वांसः सदा धर्मपरायणाः
इत्युक्त्वा हेमगर्भाणि त्यक्त्वा तानि फलानि वै । ऋषयो जग्मुरन्यत्र सर्व एव दृढव्रताः
ऋषयो जग्मुरन्यत्र सर्व एव दृढब्रताः । ततस्ते विचरंतो वै मध्यमं पुष्करं गता:
ततस्ते विचरंतो वै मध्यमं पुष्करं गताः । ददृशुः सहसा प्राप्तं परिव्राजं शुनःसखम्
सरः परमपश्यंत वृतं पद्मैर्जलाशयम् । निविष्टाः सरसस्तीरे चिंतयंतो गतिं शुभाम्
शुनः सखो मुनीन्सर्वानुवाच क्षुधितां स्तदा । सर्वे वदंतु सहिताः कीदृशी क्षुत्प्रवेदना
tasmādarthamanarthākhyaṃ śreyothīṃ dūratastyajet | yasya dharmārtha marthehā tasyānīhā garīyasī
prakṣālanāddhi paṅkasya dūrādasparśanaṃ varam | yo'rthena sādhyate dharmaḥ kṣayiṣṇuḥ sa prakīrtitaḥ
yaḥ parārthe parityāgaḥ so'kṣayo muktilakṣaṇaḥ | jīryati jīryataḥ keśā daṃtā jīryaṃti jīryataḥ
dhanāśā jīvitāśā ca jīryato'pi najīryati | cakṣuḥśrotre ca jīryete tṛṣṇaikā nirupadravā
sūcyā sūtraṃ yathā vastre samānayati sūcakaḥ | tadvatsaṃsārasūtraṃ hi tṛṣṇāsūcyopanīyate
yathā śṛṃgaṃruroḥ kāye varddhamāne ca varddhate | anaṃtapārā duṣpūrā tṛṣṇā duḥkhaśatāvahā
adharmabahulā caiva tasmāttāṃ parivarjayet | lubdha iṃdriyalaulyena saṃkaṭānyavagāhate | sarvatra saṃpadastasya saṃtuṣṭaṃ yasya mānasam
upānadguptapādasya tasya carmāvṛteva bhūḥ | saṃtoṣāmṛtatṛptānāṃ yatsukhaṃ śāṃtacetasām
kutastaddhanalubdhānāmitaścetaśca dhāvatām | asaṃtoṣaḥ paraṃ duḥkhaṃ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham
sukhārthī puruṣastasmātsaṃtuṣṭaḥ saṃtataṃ bhavet | kāmaṃkāmayamānasya yadi kāmaḥ samṛdbhyati
athainamaparaḥ kāmo bhūyo vidhyati bāṇavat | na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivaraddhate | kāmānabhilaṣanmohānnanaraḥ sukhamedhate
śyenālayatarūcchāyāṃ vrajanniva kapiṃjalaḥ | catussāgaraparyaṃtāṃ yo bhuṃkte pṛthivīmimām
tulyāśmakāṃcano yaśca sa kṛtārtho na pārthivaḥ | jamadagniruvāca pratigrahasamartho'pi nādatte yaḥ pratigraham
ye lokā dānaśīlānāṃ sa tānāpnoti śāśvatān | yo'rthānicchannapādvipraḥ śocitavyo maharṣibhiḥ
na sa paśyati mūḍhātmā narake yātanābhayam | pratigrahasamartho'pi na prasajyetpratigrahe
pratigraheṇa viprāṇāṃ brāhmaṃ tejaḥ praśāmyati | pratigrahasamarthānāṃ nivṛttānāṃ pratigrahāt
ya eva dadatāṃ lokāsta evāpratigṛhṇatām | aruṃdhatyuvāca bisataṃturyathā nityamaṃbhasthassatataṃ viśet
tṛṣṇā caivamanādyaṃtā tathā dehagatā sadā | yā dustyajā durmatibhi ryā na jīryatijīryataḥ
yo' sauprāṇāṃtiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham | ugrāditobhayādyāsmādvibhyatī me maheśvarāḥ
balīyaso durbalatvāttasmāccaiva vibhemyaham | yadācaraṃti vidvāṃsaḥ sadā dharmaparāyaṇāḥ
ityuktvā hemagarbhāṇi tyaktvā tāni phalāni vai | ṛṣayo jagmuranyatra sarva eva dṛḍhavratāḥ
ṛṣayo jagmuranyatra sarva eva dṛḍhabratāḥ | tataste vicaraṃto vai madhyamaṃ puṣkaraṃ gatā:
tataste vicaraṃto vai madhyamaṃ puṣkaraṃ gatāḥ | dadṛśuḥ sahasā prāptaṃ parivrājaṃ śunaḥsakham
saraḥ paramapaśyaṃta vṛtaṃ padmairjalāśayam | niviṣṭāḥ sarasastīre ciṃtayaṃto gatiṃ śubhām
śunaḥ sakho munīnsarvānuvāca kṣudhitāṃ stadā | sarve vadaṃtu sahitāḥ kīdṛśī kṣutpravedanā
«Тот отказ, что ради другого, — неисчерпаем и с признаком освобождения. У ветшающего ветшают волосы, ветшают зубы; а надежда на богатство и надежда на жизнь у ветшающего не ветшает. Глаз и ухо ветшают — одна лишь жажда невредима. Как швец иглою вводит нить в ткань, так нить круговорота продевается иглою жажды. Как рог у оленя растёт вместе с растущим телом, [так растёт и она] — безбрежная, ненасытная, несущая сотни скорбей, полная беззакония; потому да оставит [человек] её. Жадный похотью чувств погружается в теснины; а у кого сердце довольно, у того всюду изобилие. Тому, чьи ноги укрыты обувью, земля словно покрыта кожей. То счастье, что у насыщенных нектаром довольства, с умиротворённым сердцем, — откуда оно у жадных до богатства, бегающих туда и сюда? Недовольство — высшая скорбь, довольство — высшее счастье; потому человек, ищущий счастья, да будет постоянно доволен. Если у желающего желание исполняется, тогда иное желание вновь пронзает его, как стрела. Никогда желание не утихает от вкушения желаний, а возрастает ещё более — как чернопутный огонь от возлияния. Вожделеющий желаний от морочения не преуспевает в счастье — словно куропатка, идущая в тень дерева, где гнездо ястреба. Кто вкушает эту землю до четырёх океанов и для кого камень и золото равны, — тот достиг цели, а не царь. [Джамадагни сказал:] „Кто, и способный принять дар, не берёт дара, — те вечные миры, что у щедрых, он обретает. Тот брахман, что, желая богатств, не отпал [от них], достоин сожаления у великих мудрецов: с помрачённой душою, он не видит страха мучений в аду. И способный принять — да не пристрастится к принятию даров: принятием даров у брахманов угасает брахманово сияние. У способных принять, но отвратившихся от принятия, — те же миры, что у дающих“. Арундхати сказала: „Как волокно лотоса, всегда сущее в воде, постоянно входит [глубже], так и жажда — без начала и конца, всегда сущая в теле; её трудно оставить злоумным, и она не ветшает у ветшающего. Тот недуг — до конца жизни; счастье у оставляющего ту жажду. Оттого, что и великие владыки страшатся этого свирепого страха, — и я страшусь, по слабости перед сильнейшим. Что всегда совершают учёные, преданные дхарме, — то и должно быть делаемо знающим, желающим себе блага“. Сказав так и оставив те плоды с золотом внутри, все мудрецы, твёрдые в обете, ушли в иное место».
a2fd9bfe8d40 · опубликовано 3 сент. 2026 г., 04:13:27 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Сравнения подобраны без возвышенности: игла с ниткой, оленьий рог, волокно лотоса, обувь. Жажда описана как то, что можно потрогать, — и оттого совет её оставить не звучит отвлечённо.
Самый точный образ здесь — про обувь: не нужно устилать землю кожей, довольно обуть ноги. Довольство названо не подвигом, а способом не тратить силы впустую.
И Арундхати говорит о себе просто: «страшусь по слабости перед сильнейшим». Единственная женщина в этом разговоре не проповедует, а признаётся — и тем убеждает.