भीष्म उवाच
ह्रीनिषेधाः सदा सन्तः सत्यार्जवसमन्विताः ॥
शक्ताः कथयितुं सम्यक् ते तव स्युः सभासदः ॥
अत्याढ्यांश् चातिशूरांश् च ब्राह्मणांश् च बहुश्रुतान् ॥
सुसंतुष्टांश् च कौन्तेय महोत्साहांश् च कर्मसु ॥
एतान् सहायांल् लिप्सेथाः सर्वास्व् आपत्सु भारत ॥
कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति ॥
प्रसन्नं ह्य् अप्रसन्नं वा पीडितं हृतम् एव वा ॥
आवर्तयति भूयिष्ठं तद् एको ह्य् अनुपालितः ॥
कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताः ॥
प्रगल्भाश् चानुरक्ताश् च ते तव स्युः परिच्छदाः ॥
दौष्कुलेयाश् च लुब्धाश् च नृशंसा निरपत्रपाः ॥
ते त्वां तात निषेवेयुर् यावद् आर्द्रकपाणयः ॥
अर्थमानार्घ्यसत्कारैर् भोगैर् उच्चावचैः प्रियान् ॥
यान् अर्थभाजो मन्येथास् ते ते स्युः सुखभागिनः ॥
अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वृत्ताश् चरितव्रताः ॥
न त्वां नित्यार्थिनो जह्युर् अक्षुद्राः सत्यवादिनः ॥
अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः ॥
तेभ्यः प्रतिजुगुप्सेथा जानीयाः समयच्युतान् ॥
नैकम् इच्छेद् गणं हित्वा स्याच् चेद् अन्यतरग्रहः ॥
यस् त्व् एको बहुभिः श्रेयान् कामं तेन गणं त्यजेत् ॥
श्रेयसो लक्षणं ह्य् एतद् विक्रमो यस्य दृश्यते ॥
कीर्तिप्रधानो यश् च स्यात् समये यश् च तिष्ठति ॥
समर्थान् पूजयेद् यश् च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यः ॥
न च कामाद् भयात् क्रोधाल् लोभाद् वा धर्मम् उत्सृजेत् ॥
अमानी सत्यवाक् शक्तो जितात्मा मान्यमानिता ॥
स ते मन्त्रसहायः स्यात् सर्वावस्थं परीक्षितः ॥
कुलीनः सत्यसंपन्नस् तितिक्षुर् दक्ष आत्मवान् ॥
शूरः कृतज्ञः सत्यश् च श्रेयसः पार्थ लक्षणम् ॥
तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः ॥
अमित्राः संप्रसीदन्ति ततो मित्रीभवन्त्य् अपि ॥
bhīṣma uvāca
hrīniṣedhāḥ sadā santaḥ satyārjavasamanvitāḥ ||
śaktāḥ kathayituṃ samyak te tava syuḥ sabhāsadaḥ ||
atyāḍhyāṃś cātiśūrāṃś ca brāhmaṇāṃś ca bahuśrutān ||
susaṃtuṣṭāṃś ca kaunteya mahotsāhāṃś ca karmasu ||
etān sahāyāṃl lipsethāḥ sarvāsv āpatsu bhārata ||
kulīnaḥ pūjito nityaṃ na hi śaktiṃ nigūhati ||
prasannaṃ hy aprasannaṃ vā pīḍitaṃ hṛtam eva vā ||
āvartayati bhūyiṣṭhaṃ tad eko hy anupālitaḥ ||
kulīnā deśajāḥ prājñā rūpavanto bahuśrutāḥ ||
pragalbhāś cānuraktāś ca te tava syuḥ paricchadāḥ ||
dauṣkuleyāś ca lubdhāś ca nṛśaṃsā nirapatrapāḥ ||
te tvāṃ tāta niṣeveyur yāvad ārdrakapāṇayaḥ ||
arthamānārghyasatkārair bhogair uccāvacaiḥ priyān ||
yān arthabhājo manyethās te te syuḥ sukhabhāginaḥ ||
abhinnavṛttā vidvāṃsaḥ sadvṛttāś caritavratāḥ ||
na tvāṃ nityārthino jahyur akṣudrāḥ satyavādinaḥ ||
anāryā ye na jānanti samayaṃ mandacetasaḥ ||
tebhyaḥ pratijugupsethā jānīyāḥ samayacyutān ||
naikam icched gaṇaṃ hitvā syāc ced anyataragrahaḥ ||
yas tv eko bahubhiḥ śreyān kāmaṃ tena gaṇaṃ tyajet ||
śreyaso lakṣaṇaṃ hy etad vikramo yasya dṛśyate ||
kīrtipradhāno yaś ca syāt samaye yaś ca tiṣṭhati ||
samarthān pūjayed yaś ca nāspardhyaiḥ spardhate ca yaḥ ||
na ca kāmād bhayāt krodhāl lobhād vā dharmam utsṛjet ||
amānī satyavāk śakto jitātmā mānyamānitā ||
sa te mantrasahāyaḥ syāt sarvāvasthaṃ parīkṣitaḥ ||
kulīnaḥ satyasaṃpannas titikṣur dakṣa ātmavān ||
śūraḥ kṛtajñaḥ satyaś ca śreyasaḥ pārtha lakṣaṇam ||
tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasya vijānataḥ ||
amitrāḥ saṃprasīdanti tato mitrībhavanty api ||
Бхишма сказал: «Пусть твоими членами совета будут люди, которых удерживает стыд, всегда добрые, наделённые истиной и прямотой и способные говорить как следует. В бедах, Бхарата, ищи помощников среди очень богатых, очень храбрых, многоучёных брахманов, людей довольных и очень усердных в делах. Знатный человек, которого постоянно почитают, не скрывает своей силы; один хорошо поддержанный человек чаще всего способен вернуть довольного или недовольного, притеснённого или обобранного. Знатные, местные, разумные, достойного облика, многоучёные, смелые и преданные пусть будут твоей свитой. Дурнородные, жадные, жестокие и бесстыдные служат тебе, сын, лишь пока их руки влажны от платы. Тех дорогих людей, кого ты считаешь участниками пользы, делай участниками счастья через выгоду, почёт, дары, уважение и разные блага. Учёные, цельные в поведении, добронравные, исполнившие обеты, немелочные и правдивые не оставят тебя, если они всегда нужны делу. Неблагородных и тупоумных, которые не знают договора, берегись и знай как отпавших от соглашения. Не следует ради одного оставлять группу, если это лишь выбор стороны; но если один превосходит многих, ради него можно оставить группу. Признак лучшего — видимая доблесть, первенство славы, верность договору, почитание способных, отсутствие соперничества с недостойными и неспособность оставить дхарму из желания, страха, гнева или жадности. Такой человек — негордый, правдивый, способный, владеющий собой и проверенный в почёте и бесчестии — пусть будет твоим помощником в совете. Знатность, правдивость, терпение, умение, самообладание, храбрость и благодарность — признаки лучшего, Партха. Когда понимающий человек так поступает, враги смягчаются и даже становятся друзьями».
cbeb42bd69c9 · 发布于 2026年6月20日 19:17:51 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Бхишма связывает политическую пригодность с нравственной устойчивостью. Для совета нужны не просто умные люди, а те, кто выдерживает почёт, обиду, страх и выгоду, не бросая дхарму.