Bhaviṣya Purāṇa
Whom the Sun Himself Worships1.67.9-17
413 / 3103
LinuxTurn pages
Bhaviṣya Purāṇa · 1.67.9-17
Devanāgarī

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थैश्च सर्वभूतैश्च वर्जितम् । स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते
त्रिगुणव्यतिरिक्तोऽसौ पुरुषश्चेति कथ्यते । हिरण्यगर्भो भगवान्सैव४ बुद्धिरिति स्मृतः
महानिति च योगेषु प्रधानश्चेति कथ्यते । सांख्ये५ च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुभिः सदा
विश्वगो विश्वभूतश्च विश्वात्मा विश्वसम्भवः१ । धृतं चैवात्मकं येन इदं त्रैलोक्यमात्मना
अशरीरः शरीरेषु लिप्यते न च कर्मभिः । ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञकाः
सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ२ न करोति न लिप्यते । सगुणो निर्गुणो विष्णुर्ज्ञानगम्यो ह्यसौ स्मृतः
सर्वतः पाणिपादोऽसौ सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । सर्वतः श्रुतियुक्तोऽसौ सर्वमावृत्य तिष्ठति
विश्वमूर्धा४ विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः । एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम्
क्षेत्राण्यस्य शरीराणि बीजं चापि शुभाशुभम् । तानि वेत्ति स योगात्मा अतः क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ अव्यक्तके पुरे शेते तेनाऽसौ पुरुषः स्मृतः

Transliteration (IAST)

indriyairindriyārthaiśca sarvabhūtaiśca varjitam | sa hyantarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaśceti kathyate
triguṇavyatirikto'sau puruṣaśceti kathyate | hiraṇyagarbho bhagavānsaiva4 buddhiriti smṛtaḥ
mahāniti ca yogeṣu pradhānaśceti kathyate | sāṃkhye5 ca paṭhyate śāstre nāmabhirbahubhiḥ sadā
viśvago viśvabhūtaśca viśvātmā viśvasambhavaḥ1 | dhṛtaṃ caivātmakaṃ yena idaṃ trailokyamātmanā
aśarīraḥ śarīreṣu lipyate na ca karmabhiḥ | mamāntarātmā tava ca ye cānye dehasaṃjñakāḥ
sarveṣāṃ sākṣibhūto'sau2 na karoti na lipyate | saguṇo nirguṇo viṣṇurjñānagamyo hyasau smṛtaḥ
sarvataḥ pāṇipādo'sau sarvato'kṣiśiromukhaḥ | sarvataḥ śrutiyukto'sau sarvamāvṛtya tiṣṭhati
viśvamūrdhā4 viśvabhujo viśvapādākṣināsikaḥ | ekaścarati kṣetreṣu svairacārī yathāsukham
kṣetrāṇyasya śarīrāṇi bījaṃ cāpi śubhāśubham | tāni vetti sa yogātmā ataḥ kṣetrajña ucyate || avyaktake pure śete tenā'sau puruṣaḥ smṛtaḥ

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यतेsa hyantarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaśceti kathyate«ибо он — внутреннее «я» существ и зовётся Знающим поле; он ведь внутреннеея существ Знающийполе зовётся
हिरण्यगर्भो भगवान्सैव बुद्धिरिति स्मृतःhiraṇyagarbho bhagavānsaiva buddhiriti smṛtaḥ«владыка Хираньягарбха — он же помнится как «разум»; Хираньягарбха владыка тотже разум помнимый
महानिति च योगेषु प्रधानश्चेति कथ्यतेmahāniti ca yogeṣu pradhānaśceti kathyate«и в йогах — как «великое», и зовётся «первовеществом»; великоетак вйогах первовещество зовётся
सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न करोति न लिप्यतेsarveṣāṃ sākṣibhūto'sau na karoti na lipyate«он, ставший свидетелем всех, не действует и не пятнается; всех свидетелемставший тот не действует не пятнается
सर्वतः पाणिपादोऽसौ सर्वतोऽक्षिशिरोमुखःsarvataḥ pāṇipādo'sau sarvato'kṣiśiromukhaḥ«у него всюду руки и ноги, всюду глаза, головы и лица; всюду рукиноги тот всюду глазаголовылица
क्षेत्राण्यस्य शरीराणि बीजं चापि शुभाशुभम्kṣetrāṇyasya śarīrāṇi bījaṃ cāpi śubhāśubham«поля его — тела, а семя — благое и неблагое; поля его тела семя благоенеблагое
Translation

«„«...ибо он — внутреннее „я“ существ и зовётся Знающим поле. Он же, отличный от трёх качеств, зовётся Пурушею. Владыка Хираньягарбха — он же помнится как «разум»; и в йогах — как «великое», и зовётся «первовеществом»; и в науке санкхьи всегда читается о нём под многими именами: Всеидущий, Всесущий, Всеобщая душа, Всерождающий, — тот, кем собою удержано это троемирие как своё. Бестелесный в телах, он не пятнается делами. Моё внутреннее «я» и твоё, и других, что зовутся телами, — он, ставший свидетелем всех, не действует и не пятнается. С качествами и без качеств, Вишну, он помнится достижимым знанием. У него всюду руки и ноги, всюду глаза, головы и лица; он всюду наделён слухом и стоит, покрыв всё. Всеглавый, всерукий, со всюду ногами, глазами и ноздрями, он один ходит по полям, ходящий по своей воле, как ему угодно. Поля его — тела, а семя — благое и неблагое; их он знает, тот, чья суть — соединение, оттого и зовётся Знающим поле; и спит в непроявленном граде — оттого и помнится Пурушею»“».

Version

30f3cd86156e · published Aug 19, 2026, 10:00:00 AM UTC

Available inRU

Page between verses with