Harivamsa
Род от Шатарупы до ДакшиHV 2.30-49
9 / 607
Harivamsa · HV 2.30-49
Devanāgarī

प्राचीनाग्राः कुशास् तस्य पृथिव्यां जनमेजय प्राचीनबर्हेर् अभवन् पृथिवीतलचारिणः ॥
समुद्रतनयायां तु कृतदारो ऽभवत् प्रभुः महतस् तपसः पारे सवर्णायां महीपतिः ॥
सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः सर्वे प्रचेतस नाम धनुर्वेदस्य पारगाः ॥
अपृथग्धर्मचरणास् ते ऽतप्यन्त महत् तपः दश वर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः ॥
तपश् चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहः अरक्ष्यमाणाम् आवव्रुर् बभूवाथ प्रजाक्षयः ॥
नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खम् अभवद् द्रुमैः दश वर्षसहस्राणि न शेकुश् चेष्टितुं प्रजाः ॥
तद् उपश्रुत्य तपसा युक्ताः सर्वे प्रचेतसः मुखेभ्यो वायुम् अग्निं च ते ऽसृजञ् जातमन्यवः ॥
उन्मूलान् अथ वृक्षांस् तान् कृत्वा वायुर् अशोषयत् तान् अग्निर् अदहद् घोर एवम् आसीद् द्रुमक्षयः ॥
द्रुमक्षयम् अथो बुद्ध्वा किंचिच् छिष्टेषु शाखिषु उपगम्याब्रवीद् एतान् राजा सोमः प्रतापवान् ॥
कोपं यच्छत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः वृक्षशून्या कृता पृथ्वी शाम्येताम् अग्निमारुतौ ॥
रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी भविष्यं जानता तात धृता गर्भेण वै मया ॥
मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षाणाम् इति निर्मिता भार्या वो ऽस्तु महाभागा सोमवंशविवर्धिनी ॥
युष्माकं तेजसो ऽर्धेन मम चार्धेन तेजसः अस्याम् उत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः ॥
स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति ॥
ततः सोमस्य वचनाज् जगृहुस् ते प्रचेतसः संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम् ॥
दशभ्यस् तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन भारत ॥
पुत्रान् उत्पादयाम् आस सोमवंशविवर्धनान् अचरांश् च चरांश् चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः ॥
स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पल्श्चाद् असृजत स्त्रियः ददौ स दश दर्माय कश्यपाय त्रयोदश शिष्टाः सोमाय राज्ञे तु नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः ॥
तासु देवा खगा गावो नागा दितिजदानवाः गन्धर्वाप्सरसश् चैव जज्ञिरे ऽन्याश् च जातयः ॥
ततःप्रभृति राजेन्द्र प्रजा मैथुनसंभवाः संकल्पाद् दर्शनात् स्पर्शात् पूर्वेषां सृष्टिर् उच्यते ॥

Transliteration (IAST)

prācīnāgrāḥ kuśās tasya pṛthivyāṃ janamejaya prācīnabarher abhavan pṛthivītalacāriṇaḥ ||
samudratanayāyāṃ tu kṛtadāro 'bhavat prabhuḥ mahatas tapasaḥ pāre savarṇāyāṃ mahīpatiḥ ||
savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ sarve pracetasa nāma dhanurvedasya pāragāḥ ||
apṛthagdharmacaraṇās te 'tapyanta mahat tapaḥ daśa varṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ ||
tapaś caratsu pṛthivīṃ pracetaḥsu mahīruhaḥ arakṣyamāṇām āvavrur babhūvātha prajākṣayaḥ ||
nāśakan māruto vātuṃ vṛtaṃ kham abhavad drumaiḥ daśa varṣasahasrāṇi na śekuś ceṣṭituṃ prajāḥ ||
tad upaśrutya tapasā yuktāḥ sarve pracetasaḥ mukhebhyo vāyum agniṃ ca te 'sṛjañ jātamanyavaḥ ||
unmūlān atha vṛkṣāṃs tān kṛtvā vāyur aśoṣayat tān agnir adahad ghora evam āsīd drumakṣayaḥ ||
drumakṣayam atho buddhvā kiṃcic chiṣṭeṣu śākhiṣu upagamyābravīd etān rājā somaḥ pratāpavān ||
kopaṃ yacchata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ vṛkṣaśūnyā kṛtā pṛthvī śāmyetām agnimārutau ||
ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinī bhaviṣyaṃ jānatā tāta dhṛtā garbheṇa vai mayā ||
māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣāṇām iti nirmitā bhāryā vo 'stu mahābhāgā somavaṃśavivardhinī ||
yuṣmākaṃ tejaso 'rdhena mama cārdhena tejasaḥ asyām utpatsyate vidvān dakṣo nāma prajāpatiḥ ||
sa imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ yuṣmattejomayena vai agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati ||
tataḥ somasya vacanāj jagṛhus te pracetasaḥ saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīṃ dharmeṇa māriṣām ||
daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṃśena bhārata ||
putrān utpādayām āsa somavaṃśavivardhanān acarāṃś ca carāṃś caiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ ||
sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ palścād asṛjata striyaḥ dadau sa daśa darmāya kaśyapāya trayodaśa śiṣṭāḥ somāya rājñe tu nakṣatrākhyā dadau prabhuḥ ||
tāsu devā khagā gāvo nāgā ditijadānavāḥ gandharvāpsarasaś caiva jajñire 'nyāś ca jātayaḥ ||
tataḥprabhṛti rājendra prajā maithunasaṃbhavāḥ saṃkalpād darśanāt sparśāt pūrveṣāṃ sṛṣṭir ucyate ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
प्राचीनाग्राःprācīnāgrāḥс концами, обращёнными на восток
कुशास्kuśāsтравы куша
तस्यtasyaего; того
पृथिव्यांpṛthivyāṃна земле
जनमेजयjanamejayaДжанамеджая
प्राचीनबर्हेर्prācīnabarherот Прачинабархиса; из рода Прачинабархиса
अभवन्abhavanбыли; возникли
पृथिवीतलचारिणःpṛthivītalacāriṇaḥходящие по поверхности земли; обитающие на земле
समुद्रतनयायांsamudratanayāyāṃв дочери океана; от дочери океана
तुtuже; но
कृतदारोkṛtadāroвступивший в брак
ऽभवत्'bhavatстал; возник
प्रभुःprabhuḥвладыка; могучий господин
महतस्mahatasвеликой; могучей
तपसःtapasaḥаскезы; подвижничества
पारेpāreпо ту сторону; на пределе
सवर्णायांsavarṇāyāṃот Саварны; в Саварне
महीपतिःmahīpatiḥцарь; владыка земли
सवर्णाधत्तsavarṇādhattaСаварна родила; Саварна произвела
सामुद्रीsāmudrīморская дочь; происходящая от океана
दशdaśaдесять; десятеро
प्राचीनबर्हिषःprācīnabarhiṣaḥПрачинабархисы; сыновья Прачинабархиса
सर्वेsarveвсе; каждый
प्रचेतसpracetasaПрачетасы; сыновья Прачетаса
नामnāmaпо имени; называемый
धनुर्वेदस्यdhanurvedasyaнауки лука; Дханурведы
पारगाःpāragāḥдостигшие конца; искусные знатоки
अपृथग्धर्मचरणास्apṛthagdharmacaraṇāsнераздельно следующие дхарме
तेteони; эти
ऽतप्यन्त'tapyantaсовершали аскезу; подвизались
महत्mahatвеликое; большое
तपःtapaḥаскезу; подвижничество
दशdaśaдесять; десятеро
वर्षसहस्राणिvarṣasahasrāṇiтысяч лет; тысячелетия
समुद्रसलिलेशयाःsamudrasalileśayāḥлежащие в водах океана; пребывающие в морских водах
तपश्tapaśаскезу; подвиг
चरत्सुcaratsuкогда совершают; при исполнении
पृथिवींpṛthivīṃземлю
प्रचेतःसुpracetaḥsuкогда Прачетасы; у Прачетасов
महीरुहःmahīruhaḥдеревья; растущие из земли
अरक्ष्यमाणाम्arakṣyamāṇāmне охраняемую; оставленную без защиты
आवव्रुर्āvavrurпокрыли; заполонили
बभूवाथbabhūvāthaи тогда произошёл; затем возник
प्रजाक्षयःprajākṣayaḥгибель существ; истощение рода
नाशकन्nāśakanне смог; не был способен
मारुतोmārutoветер; Марут
वातुंvātuṃдуть; веять
वृतंvṛtaṃпокрытое; закрытое
खम्khamпространство; небо
अभवद्abhavadстало; возникло
द्रुमैःdrumaiḥдеревьями; лесами
दशdaśaдесять; десятеро
वर्षसहस्राणिvarṣasahasrāṇiтысяч лет; тысячелетия
naне; нет
शेकुश्śekuśсмогли; были способны
चेष्टितुंceṣṭituṃдвигаться; действовать
प्रजाःprajāḥсущества; порождения
तद्tadто; это
उपश्रुत्यupaśrutyaуслышав; узнав
तपसाtapasāаскезой; подвижничеством
युक्ताःyuktāḥсоединённые; преданные
सर्वेsarveвсе; каждый
प्रचेतसःpracetasaḥПрачетасы; сыновья Прачетаса
मुखेभ्योmukhebhyoиз уст; изо ртов
वायुम्vāyumветер; Ваю
अग्निंagniṃогонь; Агни
caи; также
तेteони; эти
ऽसृजञ्'sṛjañони создали; они испустили
जातमन्यवःjātamanyavaḥрожденные гневом; охваченные гневом
उन्मूलान्unmūlānвыкорчеванные; лишённые корней
अथathaзатем; после этого
वृक्षांस्vṛkṣāṃsдеревья
तान्tānих; тех
कृत्वाkṛtvāсделав; поставив
वायुर्vāyurветер; Ваю
अशोषयत्aśoṣayatвысушил; иссушил
तान्tānих; тех
अग्निर्agnirогонь; Агни
अदहद्adahadсжёг; стал сжигать
घोरghoraстрашный; ужасный
एवम्evamтак; таким образом
आसीद्āsīdбыло; случилось
द्रुमक्षयःdrumakṣayaḥуничтожение деревьев; гибель леса
द्रुमक्षयम्drumakṣayamуничтожение деревьев; гибель леса
अथोathoа затем; и далее
बुद्ध्वाbuddhvāузнав; поняв
किंचिच्kiṃcicнемного; кое-что
छिष्टेषुchiṣṭeṣuоставшихся; уцелевших
शाखिषुśākhiṣuсреди ветвей; среди деревьев
उपगम्याब्रवीद्upagamyābravīdподойдя, сказал; приблизился и произнёс
एतान्etānих; этих
राजाrājāцарь; владыка
सोमःsomaḥСома; лунный царь
प्रतापवान्pratāpavānмогущественный; сияющий силой
कोपंkopaṃгнев; ярость
यच्छतyacchataсдержите; удержите
राजानःrājānaḥцари; владыки
सर्वेsarveвсе; каждый
प्राचीनबर्हिषःprācīnabarhiṣaḥПрачинабархисы; сыновья Прачинабархиса
वृक्षशून्याvṛkṣaśūnyāлишённая деревьев; пустая от леса
कृताkṛtāсделана; оставлена
पृथ्वीpṛthvīземля; широкая земля
शाम्येताम्śāmyetāmпусть успокоятся; пусть утихнут
अग्निमारुतौagnimārutauогонь и ветер; Агни и Марут
रत्नभूताratnabhūtāставшая драгоценностью
caи; также
कन्येयंkanyeyaṃэта девушка; эта дева
वृक्षाणांvṛkṣāṇāṃдеревьев; лесов
वरवर्णिनीvaravarṇinīпрекрасноцветная; прекрасная
भविष्यंbhaviṣyaṃбудущее; то, что будет
जानताjānatāзнающим; тем, кто знает
तातtātaо дорогой; сын мой
धृताdhṛtāудержана; сохранена
गर्भेणgarbheṇaв утробе; как зародыш
वैvaiже; воистину
मयाmayāмной; мною
मारिषाmāriṣāМариша
नामnāmaпо имени; называемый
नाम्नैषाnāmnaiṣāэта по имени
वृक्षाणाम्vṛkṣāṇāmдеревьев; лесов
इतिitiтак; мол
निर्मिताnirmitāсоздана; устроена
भार्याbhāryāжена; супруга
वोvoвам; для вас
ऽस्तु'stuпусть будет; да будет
महाभागाmahābhāgāвеликосчастливая; благословенная
सोमवंशविवर्धिनीsomavaṃśavivardhinīумножающая лунный род; приращивающая род Сомы
युष्माकंyuṣmākaṃвашей; ваших
तेजसोtejasoсилы; сияния
ऽर्धेन'rdhenaполовиной; частью
ममmamaмой; у меня
चार्धेनcārdhenaи половиной; и частью
तेजसःtejasaḥсилы; сияния
अस्याम्asyāmв ней; от неё
उत्पत्स्यतेutpatsyateродится; возникнет
विद्वान्vidvānмудрый; знающий
दक्षोdakṣoДакша; Праджапати Дакша
नामnāmaпо имени; называемый
प्रजापतिःprajāpatiḥПраджапати; владыка творений
saон; тот
इमांimāṃэту; эту землю
दग्धभूयिष्ठांdagdhabhūyiṣṭhāṃпочти сожжённую; большей частью выжженную
युष्मत्तेजोमयेनyuṣmattejomayenaсостоящим из вашей силы
वैvaiже; воистину
अग्निनाग्निसमोagnināgnisamoравный огню через огонь; огнем подобный огню
भूयःbhūyaḥснова; вновь
प्रजाःprajāḥсущества; порождения
संवर्धयिष्यतिsaṃvardhayiṣyatiувеличит; приумножит
ततःtataḥзатем; после этого
सोमस्यsomasyaСомы; луны-Сомы
वचनाज्vacanājот слов; по слову
जगृहुस्jagṛhusвзяли; приняли
तेteони; эти
प्रचेतसःpracetasaḥПрачетасы; сыновья Прачетаса
संहृत्यsaṃhṛtyaсдержав; убрав
कोपंkopaṃгнев; ярость
वृक्षेभ्यःvṛkṣebhyaḥот деревьев; против деревьев
पत्नींpatnīṃжену; супругу
धर्मेणdharmeṇaпо дхарме; праведным образом
मारिषाम्māriṣāmМаришу; по имени Мариша
दशभ्यस्daśabhyasот десяти; из десяти
तुtuже; но
प्रचेतोभ्योpracetobhyoот Прачетасов
मारिषायांmāriṣāyāṃв Марише; от Мариши
प्रजापतिःprajāpatiḥПраджапати; владыка творений
दक्षोdakṣoДакша; Праджапати Дакша
जज्ञेjajñeродился; возник
महातेजाःmahātejāḥвеликосияющий; обладающий великой мощью
सोमस्यांशेनsomasyāṃśenaчастью Сомы; через долю Сомы
भारतbhārataо Бхарата; потомок Бхараты
पुत्रान्putrānсыновей
उत्पादयाम्utpādayāmпроизводил; породил
आसāsaбыл; стал
सोमवंशविवर्धनान्somavaṃśavivardhanānумножающих лунный род
अचरांश्acarāṃśнеподвижных существ; неподвижные творения
caи; также
चरांश्carāṃśдвижущихся существ; подвижные создания
चैवcaivaи именно; и также
द्विपदोdvipadoдвуногих; имеющих две ноги
ऽथ'thaзатем; после этого
चतुष्पदःcatuṣpadaḥчетвероногих; имеющих четыре ноги
saон; тот
सृष्ट्वाsṛṣṭvāсоздав; произведя
मनसाmanasāумом; мысленно
दक्षःdakṣaḥДакша; Праджапати Дакша
पल्श्चाद्palścādпосле; затем
असृजतasṛjataсоздал; произвёл
स्त्रियःstriyaḥженщин; женские существа
ददौdadauдал; передал
saон; тот
दशdaśaдесять; десятеро
दर्मायdarmāyaДхарме
कश्यपायkaśyapāyaКашьяпе
त्रयोदशtrayodaśaтринадцать
शिष्टाःśiṣṭāḥоставшиеся; назначенные
सोमायsomāyaСоме; царю Соме
राज्ञेrājñeцарю; владыке
तुtuже; но
नक्षत्राख्याnakṣatrākhyāназываемых накшатрами; с именем созвездий
ददौdadauдал; передал
प्रभुःprabhuḥвладыка; могучий господин
तासुtāsuв них; от них
देवाdevāбоги; небожители
खगाkhagāптицы; небесные странники
गावोgāvoкоровы
नागाnāgāнаги; змеи
दितिजदानवाःditijadānavāḥдитиджи и данавы; потомки Дити и Дану
गन्धर्वाप्सरसश्gandharvāpsarasaśгандхарвы и апсары; небесные музыканты и апсары
चैवcaivaи именно; и также
जज्ञिरेjajñireродились; появились
ऽन्याश्'nyāśи другие; иные
caи; также
जातयःjātayaḥроды; виды существ
ततःप्रभृतिtataḥprabhṛtiс тех пор; начиная с этого
राजेन्द्रrājendraцарь царей; о лучший царь
प्रजाprajāсущества; потомство
मैथुनसंभवाःmaithunasaṃbhavāḥрождённые от союза полов
संकल्पाद्saṃkalpādот намерения; через мысленное решение
दर्शनात्darśanātот видения; через взгляд
स्पर्शात्sparśātот прикосновения; через касание
पूर्वेषांpūrveṣāṃдревних; прежних
सृष्टिर्sṛṣṭirтворение; создание
उच्यतेucyateназывается; говорится
Translation

«У Прачинабархиса, о Джанамеджая, на земле росли травы куша с концами, обращёнными на восток, и от него произошли сыновья, ходящие по поверхности земли. Владыка земли вступил в брак с дочерью океана, Саварной, достигнув предела великой аскезы. Сама Саварна, морская дочь, родила Прачинабархису десять сыновей; все они назывались Прачетасами и достигли совершенства в Дханурведе. Нераздельно следуя дхарме, они десять тысяч лет совершали великую аскезу, пребывая в водах океана. Пока Прачетасы совершали подвиг, земля, не охраняемая ими, покрылась деревьями, и тогда началась гибель существ. Ветер не мог дуть; пространство было закрыто деревьями, и десять тысяч лет существа не могли двигаться. Услышав об этом, Прачетасы, соединённые с аскезой и охваченные гневом, испустили из уст ветер и огонь. Ветер высушил выкорчеванные деревья, а страшный огонь сжёг их: так произошло уничтожение леса. Когда могущественный царь Сома понял, что лес почти уничтожен и среди ветвей осталось лишь немногое, он подошёл к ним и сказал: “Сдержите гнев, цари, все сыновья Прачинабархиса. Земля сделана лишённой деревьев; пусть успокоятся огонь и ветер. Эта девушка, драгоценность деревьев и прекрасная видом, была сохранена мной в утробе, о дорогой, потому что я знал будущее. Она создана как Мариша, дочь деревьев; пусть эта благословенная станет вашей женой и умножит лунный род. Половиной вашей силы и половиной моей силы в ней родится мудрый Праджапати по имени Дакша. Он, равный огню через вашу силу, снова приумножит существа на этой почти выжженной земле”. По слову Сомы Прачетасы сдержали гнев против деревьев и приняли Маришу как жену по дхарме. От десяти Прачетасов в Марише родился великосияющий Праджапати Дакша, о Бхарата, частью Сомы. Он произвёл сыновей, умножающих лунный род, а также неподвижных и движущихся существ, двуногих и четвероногих. Сотворив существ умом, Дакша затем создал женщин. Десять дочерей он отдал Дхарме, тринадцать — Кашьяпе, а оставшихся, называемых накшатрами, владыка отдал царю Соме. От них родились боги, птицы, коровы, наги, потомки Дити, данавы, гандхарвы, апсары и другие виды существ. С тех пор, о царь царей, существа рождаются от союза полов; прежнее творение называется возникшим от намерения, видения и прикосновения».

Version

9bc785379e67 · published Jun 22, 2026, 3:30:29 AM UTC

Available inRU

Page between verses with