Mahabharata 3.29.17-24

Кшама-теджас-вивека-парва: Драупади о терпении и силе · Verse 3.29.17-24

2903 / 3756

Mahabharata · 3.29.17-24

॥

Devanāgarī

अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसावृतः ॥
क्रुद्धो दण्डान् प्रणयति विविधान् स्वेन तेजसा ॥
मित्रैः सह विरोधं च प्राप्नुते तेजसावृतः ॥
प्राप्नोति द्वेष्यतां चैव लोकात् स्वजनतस् तथा ॥
सो ऽवमानाद् अर्थहानिम् उपालम्भम् अनादरम् ॥
संतापद्वेषलोभांश् च शत्रूंश् च लभते नरः ॥
क्रोधाद् दण्डान् मनुष्येषु विविधान् पुरुषो नयन् ॥
भ्रश्यते शीघ्रम् ऐश्वर्यात् प्राणेभ्यः स्वजनाद् अपि ॥
यो ऽपकर्तॄंश् च कर्तॄंश् च तेजसैवोपगच्छति ॥
तस्माद् उद्विजते लोकः सर्पाद् वेश्मगताद् इव ॥
यस्माद् उद्विजते लोकः कथं तस्य भवो भवेत् ॥
अन्तरं ह्य् अस्य दृष्ट्वैव लोको विकुरुते ध्रुवम् ॥
तस्मान् नात्युत्सृजेत् तेजो न च नित्यं मृदुर् भवेत् ॥
काले मृदुर् यो भवति काले भवति दारुणः ॥
स वै सुखम् अवाप्नोति लोके ऽमुष्मिन्न् इहैव च ॥
क्षमाकालांस् तु वक्ष्यामि शृणु मे विस्तरेण तान् ॥
ये ते नित्यम् असंत्याज्या यथा प्राहुर् मनीषिणः ॥

Transliteration (IAST)

asthāne yadi vā sthāne satataṃ rajasāvṛtaḥ ||
kruddho daṇḍān praṇayati vividhān svena tejasā ||
mitraiḥ saha virodhaṃ ca prāpnute tejasāvṛtaḥ ||
prāpnoti dveṣyatāṃ caiva lokāt svajanatas tathā ||
so 'vamānād arthahānim upālambham anādaram ||
saṃtāpadveṣalobhāṃś ca śatrūṃś ca labhate naraḥ ||
krodhād daṇḍān manuṣyeṣu vividhān puruṣo nayan ||
bhraśyate śīghram aiśvaryāt prāṇebhyaḥ svajanād api ||
yo 'pakartṝṃś ca kartṝṃś ca tejasaivopagacchati ||
tasmād udvijate lokaḥ sarpād veśmagatād iva ||
yasmād udvijate lokaḥ kathaṃ tasya bhavo bhavet ||
antaraṃ hy asya dṛṣṭvaiva loko vikurute dhruvam ||
tasmān nātyutsṛjet tejo na ca nityaṃ mṛdur bhavet ||
kāle mṛdur yo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ ||
sa vai sukham avāpnoti loke 'muṣminn ihaiva ca ||
kṣamākālāṃs tu vakṣyāmi śṛṇu me vistareṇa tān ||
ye te nityam asaṃtyājyā yathā prāhur manīṣiṇaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अस्थाने यदि वा स्थाने सततम् रजसा आवृतः क्रुद्धः दण्डान् प्रणयति विविधान् स्वेन तेजसाasthāne yadi vā sthāne satatam rajasā āvṛtaḥ kruddhaḥ daṇḍān praṇayati vividhān svena tejasāне к месту или к месту, постоянно покрытый раджасом, разгневанный назначает разные наказания своей силой

मित्रैः सह विरोधम् च प्राप्नुते तेजसावृतः प्राप्नोति द्वेष्यताम् च एव लोकात् स्वजनतः तथाmitraiḥ saha virodham ca prāpnute tejasāvṛtaḥ prāpnoti dveṣyatām ca eva lokāt svajanataḥ tathāпокрытый силой-гневом, он приходит к ссоре с друзьями и становится ненавистен миру и своим людям

सः अवमानात् अर्थहानिम् उपालम्भम् अनादरम् संतापद्वेषलोभान् च शत्रून् च लभते नरःsaḥ avamānāt arthahānim upālambham anādaram saṃtāpadveṣalobhān ca śatrūn ca labhate naraḥиз-за презрения такой человек получает потерю богатства, упрёк, неуважение, мучение, ненависть, жадность и врагов

क्रोधात् दण्डान् मनुष्येषु विविधान् पुरुषः नयन् भ्रश्यते शीघ्रम् ऐश्वर्यात् प्राणेभ्यः स्वजनात् अपिkrodhāt daṇḍān manuṣyeṣu vividhān puruṣaḥ nayan bhraśyate śīghram aiśvaryāt prāṇebhyaḥ svajanāt apiчеловек, от гнева налагающий разные наказания на людей, быстро отпадает от власти, жизни и своих людей

यः अपकर्तॄन् च कर्तॄन् च तेजसा एव उपगच्छति तस्मात् उद्विजते लोकः सर्पात् वेश्मगतात् इवyaḥ apakartṝn ca kartṝn ca tejasā eva upagacchati tasmāt udvijate lokaḥ sarpāt veśmagatāt ivaкто подходит силой одинаково к вредящим и помогающим, того мир боится, как змею, вошедшую в дом

यस्मात् उद्विजते लोकः कथम् तस्य भवः भवेत् अन्तरम् हि अस्य दृष्ट्वा एव लोकः विकुरुते ध्रुवम्yasmāt udvijate lokaḥ katham tasya bhavaḥ bhavet antaram hi asya dṛṣṭvā eva lokaḥ vikurute dhruvamкак может быть благополучие у того, кого боится мир; заметив его слабое место, мир непременно изменится против него

तस्मात् न अतिउत्सृजेत् तेजः न च नित्यम् मृदुः भवेत्tasmāt na atiutsṛjet tejaḥ na ca nityam mṛduḥ bhavetпоэтому не следует чрезмерно выпускать силу и не следует быть всегда мягким

काले मृदुः यः भवति काले भवति दारुणः स वै सुखम् अवाप्नोति लोके अमुष्मिन् इह एव चkāle mṛduḥ yaḥ bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ sa vai sukham avāpnoti loke amuṣmin iha eva caкто бывает мягким вовремя и суровым вовремя, тот обретает счастье в этом мире и в будущем

क्षमाकालान् तु वक्ष्यामि शृणु मे विस्तरेण तान् ये ते नित्यम् असंत्याज्याः यथा प्राहुः मनीषिणःkṣamākālān tu vakṣyāmi śṛṇu me vistareṇa tān ye te nityam asaṃtyājyāḥ yathā prāhuḥ manīṣiṇaḥя расскажу времена терпения; слушай их подробно, те, которые, как говорят мыслители, никогда нельзя оставлять

Translation

«Но тот, кто постоянно покрыт раджасом и гневом, наказывает и к месту, и не к месту. Он ссорится с друзьями, становится ненавистен миру и своим, теряет богатство, уважение, власть, даже жизнь. Если он одинаково нападает на вредящих и помогающих, мир боится его, как змею в доме, и при первой возможности отворачивается. Поэтому нельзя ни чрезмерно выпускать силу, ни быть всегда мягким. Кто мягок вовремя и суров вовремя, тот обретает благо здесь и после смерти. Теперь слушай о временах терпения».

Commentary

Прахлада отвергает обе крайности. Речь Драупади становится сильнее именно потому, что признаёт опасность гнева: она требует не ярости без меры, а точного применения силы в подходящее время.

Version

b3b97aa0937e · published Jun 18, 2026, 3:55:08 AM UTC

PreviousVerse 3.29.7-16 NextVerse 3.29.25-35

Page between verses with