Mahabharata 3.29.25-35

Кшама-теджас-вивека-парва: Драупади о терпении и силе · Verse 3.29.25-35

2904 / 3756

Mahabharata · 3.29.25-35

॥

Devanāgarī

पूर्वोपकारी यस् तु स्याद् अपराधे ऽगरीयसि ॥
उपकारेण तत् तस्य क्षन्तव्यम् अपराधिनः ॥
अबुद्धिम् आश्रितानां च क्षन्तव्यम् अपराधिनाम् ॥
न हि सर्वत्र पाण्डित्यं सुलभं पुरुषेण वै ॥
अथ चेद् बुद्धिजं कृत्वा ब्रूयुस् ते तद् अबुद्धिजम् ॥
पापान् स्वल्पे ऽपि तान् हन्याद् अपराधे तथानृजून् ॥
सर्वस्यैको ऽपराधस् ते क्षन्तव्यः प्राणिनो भवेत् ॥
द्वितीये सति वध्यस् तु स्वल्पे ऽप्य् अपकृते भवेत् ॥
अजानता भवेत् कश् चिद् अपराधः कृतो यदि ॥
क्षन्तव्यम् एव तस्याहुः सुपरीक्ष्य परीक्षया ॥
मृदुना मार्दवं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम् ॥
नासाध्यं मृदुना किं चित् तस्मात् तीक्ष्णतरो मृदुः ॥
देशकालौ तु संप्रेक्ष्य बलाबलम् अथात्मनः ॥
नादेशकाले किं चित् स्याद् देशः कालः प्रतीक्ष्यते ॥
तथा लोकभयाच् चैव क्षन्तव्यम् अपराधिनः ॥
एत एवंविधाः कालाः क्षमायाः परिकीर्तिताः ॥
अतो ऽन्यथानुवर्तत्सु तेजसः काल उच्यते ॥
द्रौपद्य् उवाच
तद् अहं तेजसः कालं तव मन्ये नराधिप ॥
धार्तराष्ट्रेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु ॥
न हि कश् चित् क्षमाकालो विद्यते ऽद्य कुरून् प्रति ॥
तेजसश् चागते काले तेज उत्स्रष्टुम् अर्हसि ॥
मृदुर् भवत्य् अवज्ञातस् तीक्ष्णाद् उद्विजते जनः ॥
काले प्राप्ते द्वयं ह्य् एतद् यो वेद स महीपतिः ॥

Transliteration (IAST)

pūrvopakārī yas tu syād aparādhe 'garīyasi ||
upakāreṇa tat tasya kṣantavyam aparādhinaḥ ||
abuddhim āśritānāṃ ca kṣantavyam aparādhinām ||
na hi sarvatra pāṇḍityaṃ sulabhaṃ puruṣeṇa vai ||
atha ced buddhijaṃ kṛtvā brūyus te tad abuddhijam ||
pāpān svalpe 'pi tān hanyād aparādhe tathānṛjūn ||
sarvasyaiko 'parādhas te kṣantavyaḥ prāṇino bhavet ||
dvitīye sati vadhyas tu svalpe 'py apakṛte bhavet ||
ajānatā bhavet kaś cid aparādhaḥ kṛto yadi ||
kṣantavyam eva tasyāhuḥ suparīkṣya parīkṣayā ||
mṛdunā mārdavaṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇam ||
nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃ cit tasmāt tīkṣṇataro mṛduḥ ||
deśakālau tu saṃprekṣya balābalam athātmanaḥ ||
nādeśakāle kiṃ cit syād deśaḥ kālaḥ pratīkṣyate ||
tathā lokabhayāc caiva kṣantavyam aparādhinaḥ ||
eta evaṃvidhāḥ kālāḥ kṣamāyāḥ parikīrtitāḥ ||
ato 'nyathānuvartatsu tejasaḥ kāla ucyate ||
draupady uvāca
tad ahaṃ tejasaḥ kālaṃ tava manye narādhipa ||
dhārtarāṣṭreṣu lubdheṣu satataṃ cāpakāriṣu ||
na hi kaś cit kṣamākālo vidyate 'dya kurūn prati ||
tejasaś cāgate kāle teja utsraṣṭum arhasi ||
mṛdur bhavaty avajñātas tīkṣṇād udvijate janaḥ ||
kāle prāpte dvayaṃ hy etad yo veda sa mahīpatiḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

पूर्वोपकारी यः तु स्यात् अपराधे अगरीयसि उपकारेण तत् तस्य क्षन्तव्यम् अपराधिनःpūrvopakārī yaḥ tu syāt aparādhe agarīyasi upakāreṇa tat tasya kṣantavyam aparādhinaḥесли кто прежде сделал добро и совершил не слишком тяжкий проступок, его проступок следует простить ради прежнего добра

अबुद्धिम् आश्रितानाम् च क्षन्तव्यम् अपराधिनाम् न हि सर्वत्र पाण्डित्यम् सुलभम् पुरुषेण वैabuddhim āśritānām ca kṣantavyam aparādhinām na hi sarvatra pāṇḍityam sulabham puruṣeṇa vaiи проступки тех, кто опирался на неразумие, следует прощать, ибо мудрость не везде легко доступна человеку

अथ चेत् बुद्धिजम् कृत्वा ब्रूयुः ते तत् अबुद्धिजम् पापान् स्वल्पे अपि तान् हन्यात् अपराधे तथा अनृजून्atha cet buddhijam kṛtvā brūyuḥ te tat abuddhijam pāpān svalpe api tān hanyāt aparādhe tathā anṛjūnно если, совершив сознательно, они говорят, что это было от неразумия, таких грешных и кривых надо карать даже за малый проступок

सर्वस्य एकः अपराधः ते क्षन्तव्यः प्राणिनः भवेत् द्वितीये सति वध्यः तु स्वल्पे अपि अपकृते भवेत्sarvasya ekaḥ aparādhaḥ te kṣantavyaḥ prāṇinaḥ bhavet dvitīye sati vadhyaḥ tu svalpe api apakṛte bhavetодин проступок всякого существа следует простить; при втором он подлежит наказанию даже за малый вред

अजानता भवेत् कः चित् अपराधः कृतः यदि क्षन्तव्यम् एव तस्य आहुः सुपरीक्ष्य परीक्षयाajānatā bhavet kaḥ cit aparādhaḥ kṛtaḥ yadi kṣantavyam eva tasya āhuḥ suparīkṣya parīkṣayāесли какой-то проступок сделан незнающим, говорят, что его следует простить, хорошо проверив исследованием

मृदुना मार्दवम् हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम् न असाध्यम् मृदुना किं चित् तस्मात् तीक्ष्णतरः मृदुःmṛdunā mārdavam hanti mṛdunā hanti dāruṇam na asādhyam mṛdunā kiṃ cit tasmāt tīkṣṇataraḥ mṛduḥмягким побеждают мягкое, мягким побеждают суровое; нет ничего недостижимого мягким, поэтому мягкий острее острого

देशकालौ तु संप्रेक्ष्य बलाबलम् अथ आत्मनः न अदेशकाले किं चित् स्यात् देशः कालः प्रतीक्ष्यतेdeśakālau tu saṃprekṣya balābalam atha ātmanaḥ na adeśakāle kiṃ cit syāt deśaḥ kālaḥ pratīkṣyateрассмотрев место и время, а также свою силу и слабость, не следует действовать не в месте и не во времени; места и времени ждут

तथा लोकभयात् च एव क्षन्तव्यम् अपराधिनःtathā lokabhayāt ca eva kṣantavyam aparādhinaḥа также из страха перед мнением мира следует прощать виновных

एते एवंविधाः कालाः क्षमायाः परिकीर्तिताः अतः अन्यथा अनुवर्तत्सु तेजसः कालः उच्यतेete evaṃvidhāḥ kālāḥ kṣamāyāḥ parikīrtitāḥ ataḥ anyathā anuvartatsu tejasaḥ kālaḥ ucyateтакие времена терпения названы; когда же люди ведут себя иначе, это называется временем силы

द्रौपदी उवाचdraupadī uvācaДраупади сказала

तत् अहम् तेजसः कालम् तव मन्ये नराधिप धार्तराष्ट्रेषु लुब्धेषु सततम् च अपकारिषुtat aham tejasaḥ kālam tava manye narādhipa dhārtarāṣṭreṣu lubdheṣu satatam ca apakāriṣuпоэтому я считаю, о владыка людей, что для тебя настало время силы против жадных сыновей Дхритараштры, постоянно вредящих

न हि कः चित् क्षमाकालः विद्यते अद्य कुरून् प्रति तेजसः च आगते काले तेजः उत्स्रष्टुम् अर्हसिna hi kaḥ cit kṣamākālaḥ vidyate adya kurūn prati tejasaḥ ca āgate kāle tejaḥ utsraṣṭum arhasiсейчас нет никакого времени терпения по отношению к Куру; когда пришло время силы, ты должен выпустить силу

मृदुः भवति अवज्ञातः तीक्ष्णात् उद्विजते जनः काले प्राप्ते द्वयम् हि एतत् यः वेद स महीपतिःmṛduḥ bhavati avajñātaḥ tīkṣṇāt udvijate janaḥ kāle prāpte dvayam hi etat yaḥ veda sa mahīpatiḥмягкого презирают, острого боятся; кто знает оба эти состояния в пришедшее время, тот владыка земли

Translation

«Прежнего благодетеля, если его вина не тяжела, надо простить. Надо прощать и тех, кто ошибся по неразумию, ведь мудрость не всем легко доступна. Но если человек сделал зло сознательно, а потом выдаёт его за неведение, такого кривого надо карать даже за малое. Первый проступок можно простить, второй уже требует наказания. Следует учитывать место, время, свои силы и мнение мира. Таковы времена терпения; когда же люди продолжают вредить иначе, наступает время силы». Драупади заключила: «Именно это время силы я вижу теперь для тебя: сыновья Дхритараштры жадны и постоянно вредят. Сейчас нет времени терпеть Куру. Мягкого презирают, сурового боятся; кто знает обе меры вовремя, тот владыка земли».

Commentary

Драупади подводит философский аргумент к настоящему моменту. Её вывод не мстительный, а диагностический: если зло многократно, сознательно и нераскаянно, терпение перестаёт лечить и начинает кормить болезнь.

Version

65fc31e54b9b · published Jun 18, 2026, 3:55:08 AM UTC

PreviousVerse 3.29.17-24 NextVerse 3.30.1-8

Page between verses with