Mahabharata 3.36.1-10

Бхимасена-калавада-парва: Бхима о времени и смертности · Verse 3.36.1-10

2933 / 3756

Mahabharata · 3.36.1-10

॥

Devanāgarī

भीमसेन उवाच
संधिं कृत्वैव कालेन अन्तकेन पतत्रिणा ॥
अनन्तेनाप्रमेयेन स्रोतसा सर्वहारिणा ॥
प्रत्यक्षं मन्यसे कालं मर्त्यः सन् कालबन्धनः ॥
फेनधर्मा महाराज फलधर्मा तथैव च ॥
निमेषाद् अपि कौन्तेय यस्यायुर् अपचीयते ॥
सूच्येवाञ्जनचूर्णस्य किम् इति प्रतिपालयेत् ॥
यो नूनम् अमितायुः स्याद् अथ वापि प्रमाणवित् ॥
स कालं वै प्रतीक्षेत सर्वप्रत्यक्षदर्शिवान् ॥
प्रतीक्षमाणान् कालो नः समा राजंस् त्रयोदश ॥
आयुषो ऽपचयं कृत्वा मरणायोपनेष्यति ॥
शरीरिणां हि मरणं शरीरे नित्यम् आश्रितम् ॥
प्राग् एव मरणात् तस्माद् राज्यायैव घटामहे ॥
यो न याति प्रसंख्यानम् अस्पष्टो भूमिवर्धनः ॥
अयातयित्वा वैराणि सो ऽवसीदति गौर् इव ॥
यो न यातयते वैरम् अल्पसत्त्वोद्यमः पुमान् ॥
अफलं तस्य जन्माहं मन्ये दुर्जातजायिनः ॥
हैरण्यौ भवतो बाहू श्रुतिर् भवति पार्थिव ॥
हत्वा द्विषन्तं संग्रामे भुक्त्वा बाह्वर्जितं वसु ॥
हत्वा चेत् पुरुषो राजन् निकर्तारम् अरिंदम ॥
अह्नाय नरकं गच्छेत् स्वर्गेणास्य स संमितः ॥

Transliteration (IAST)

bhīmasena uvāca
saṃdhiṃ kṛtvaiva kālena antakena patatriṇā ||
anantenāprameyena srotasā sarvahāriṇā ||
pratyakṣaṃ manyase kālaṃ martyaḥ san kālabandhanaḥ ||
phenadharmā mahārāja phaladharmā tathaiva ca ||
nimeṣād api kaunteya yasyāyur apacīyate ||
sūcyevāñjanacūrṇasya kim iti pratipālayet ||
yo nūnam amitāyuḥ syād atha vāpi pramāṇavit ||
sa kālaṃ vai pratīkṣeta sarvapratyakṣadarśivān ||
pratīkṣamāṇān kālo naḥ samā rājaṃs trayodaśa ||
āyuṣo 'pacayaṃ kṛtvā maraṇāyopaneṣyati ||
śarīriṇāṃ hi maraṇaṃ śarīre nityam āśritam ||
prāg eva maraṇāt tasmād rājyāyaiva ghaṭāmahe ||
yo na yāti prasaṃkhyānam aspaṣṭo bhūmivardhanaḥ ||
ayātayitvā vairāṇi so 'vasīdati gaur iva ||
yo na yātayate vairam alpasattvodyamaḥ pumān ||
aphalaṃ tasya janmāhaṃ manye durjātajāyinaḥ ||
hairaṇyau bhavato bāhū śrutir bhavati pārthiva ||
hatvā dviṣantaṃ saṃgrāme bhuktvā bāhvarjitaṃ vasu ||
hatvā cet puruṣo rājan nikartāram ariṃdama ||
ahnāya narakaṃ gacchet svargeṇāsya sa saṃmitaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

भीमसेन उवाचbhīmasena uvācaБхимасена сказал

संधिम् कृत्वा एव कालेन अन्तकेन पतत्रिणा अनन्तेन अप्रमेयेन स्रोतसा सर्वहारिणाsaṃdhim kṛtvā eva kālena antakena patatriṇā anantena aprameyena srotasā sarvahāriṇāзаключив договор со временем, крылатым концом, бесконечным, неизмеримым потоком, уносящим всё

प्रत्यक्षम् मन्यसे कालम् मर्त्यः सन् कालबन्धनः फेनधर्मा महाराज फलधर्मा तथा एव चpratyakṣam manyase kālam martyaḥ san kālabandhanaḥ phenadharmā mahārāja phaladharmā tathā eva caты, будучи смертным и связанным временем, считаешь время очевидным; но ты природы пены, о великий царь, и природы плода

निमेषात् अपि कौन्तेय यस्य आयुः अपचीयते सूच्या इव अञ्जनचूर्णस्य किम् इति प्रतिपालयेत्nimeṣāt api kaunteya yasya āyuḥ apacīyate sūcyā iva añjanacūrṇasya kim iti pratipālayetу кого жизнь убывает даже за миг, как порошок сурьмы на игле, зачем тому ждать, о Каунтея

यः नूनम् अमितायुः स्यात् अथ वा अपि प्रमाणवित् स कालम् वै प्रतीक्षेत सर्वप्रत्यक्षदर्शिवान्yaḥ nūnam amitāyuḥ syāt atha vā api pramāṇavit sa kālam vai pratīkṣeta sarvapratyakṣadarśivānкто был бы бесконечноживущим или знающим меру жизни, видящим всё прямо, тот мог бы ждать времени

प्रतीक्षमाणान् कालः नः समाः राजन् त्रयोदश आयुषः अपचयम् कृत्वा मरणाय उपनेष्यतिpratīkṣamāṇān kālaḥ naḥ samāḥ rājan trayodaśa āyuṣaḥ apacayam kṛtvā maraṇāya upaneṣyatiпока мы ждём, время за тринадцать лет, о царь, уменьшит нашу жизнь и подведёт к смерти

शरीरिणाम् हि मरणम् शरीरे नित्यम् आश्रितम् प्राक् एव मरणात् तस्मात् राज्याय एव घटामहेśarīriṇām hi maraṇam śarīre nityam āśritam prāk eva maraṇāt tasmāt rājyāya eva ghaṭāmaheсмерть телесных всегда обитает в теле; поэтому прежде смерти будем стараться ради царства

यः न याति प्रसंख्यानम् अस्पष्टः भूमिवर्धनः अयातयित्वा वैराणि सः अवसीदति गौः इवyaḥ na yāti prasaṃkhyānam aspaṣṭaḥ bhūmivardhanaḥ ayātayitvā vairāṇi saḥ avasīdati gauḥ ivaкто не идёт к решительному счёту, неясный, увеличитель земли, не доведя вражду до конца, тот оседает как корова

यः न यातयते वैरम् अल्पसत्त्वोद्यमः पुमान् अफलम् तस्य जन्म अहम् मन्ये दुर्जातजायिनःyaḥ na yātayate vairam alpasattvodyamaḥ pumān aphalam tasya janma aham manye durjātajāyinaḥкто, малой стойкости и усилия, не доводит вражду до конца, рождение такого дурнорождённого я считаю бесплодным

हैरण्यौ भवतः बाहू श्रुतिः भवति पार्थिव हत्वा द्विषन्तम् संग्रामे भुक्त्वा बाह्वर्जितम् वसुhairaṇyau bhavataḥ bāhū śrutiḥ bhavati pārthiva hatvā dviṣantam saṃgrāme bhuktvā bāhvarjitam vasuзолотыми становятся твои руки, говорит молва, о царь, если, убив врага в бою, ты наслаждаешься богатством, добытым руками

हत्वा चेत् पुरुषः राजन् निकर्तारम् अरिंदम अह्नाय नरकम् गच्छेत् स्वर्गेण अस्य स संमितःhatvā cet puruṣaḥ rājan nikartāram ariṃdama ahnāya narakam gacchet svargeṇa asya sa saṃmitaḥесли человек, о царь, убив обманщика, сразу пошёл бы в ад, то этот ад равен для него небу, о губитель врагов

Translation

Бхимасена сказал: «Ты словно заключил договор со временем — крылатым концом, бесконечным потоком, уносящим всё. Но ты смертен, связан временем, хрупок как пена и плод. Жизнь убывает за каждый миг, как порошок сурьмы на игле; зачем ждать? Ждать мог бы тот, кто живёт бесконечно или точно знает меру жизни. За тринадцать лет ожидания время подведёт нас к смерти. Поэтому надо стараться ради царства прежде, чем смерть, живущая в теле, придёт. Кто не доводит вражду до конца, тот оседает как корова; его рождение бесплодно. Если убийца обманщика даже попадёт в ад, такой ад равен небу».

Commentary

Бхима вводит тему времени как врага. Его довод не только военный: смертность делает промедление нравственно опасным, если долг защиты уже очевиден.

Version

14f63abd1954 · published Jun 18, 2026, 4:17:35 AM UTC

PreviousVerse 3.35.15-21 NextVerse 3.36.11-20

Page between verses with