Mahabharata 3.44.16-27

Devanāgarī

ततः पार्थो महाबाहुर् अवतीर्य रथोत्तमात् ॥
ददर्श साक्षाद् देवेन्द्रं पितरं पाकशासनम् ॥
पाण्डुरेणातपत्रेण हेमदण्डेन चारुणा ॥
दिव्यगन्धाधिवासेन व्यजनेन विधूयता ॥
विश्वावसुप्रभृतिभिर् गन्धर्वैः स्तुतिवन्दनैः ॥
स्तूयमानं द्विजाग्र्यैश् च ऋग्यजुःसामसंस्तवैः ॥
ततो ऽभिगम्य कौन्तेयः शिरसाभ्यनमद् बली ॥
स चैनम् अनुवृत्ताभ्यां भुजाभ्यां प्रत्यगृह्णत ॥
ततः शक्रासने पुण्ये देवराजर्षिपूजिते ॥
शक्रः पाणौ गृहीत्वैनम् उपावेशयद् अन्तिके ॥
मूर्ध्नि चैनम् उपाघ्राय देवेन्द्रः परवीरहा ॥
अङ्कम् आरोपयाम् आस प्रश्रयावनतं तदा ॥
सहस्राक्षनियोगात् स पार्थः शक्रासनं तदा ॥
अध्यक्रामद् अमेयात्मा द्वितीय इव वासवः ॥
ततः प्रेम्णा वृत्रशत्रुर् अर्जुनस्य शुभं मुखम् ॥
पस्पर्श पुण्यगन्धेन करेण परिसान्त्वयन् ॥
परिमार्जमानः शनकैर् बाहू चास्यायतौ शुभौ ॥
ज्याशरक्षेपकठिनौ स्तम्भाव् इव हिरण्मयौ ॥
वज्रग्रहणचिह्नेन करेण बलसूदनः ॥
मुहुर् मुहुर् वज्रधरो बाहू संस्फालयञ् शनैः ॥
स्मयन्न् इव गुडाकेशं प्रेक्षमाणः सहस्रदृक् ॥
हर्षेणोत्फुल्लनयनो न चातृप्यत वृत्रहा ॥
एकासनोपविष्टौ तौ शोभयां चक्रतुः सभाम् ॥
सूर्याचन्द्रमसौ व्योम्नि चतुर्दश्याम् इवोदितौ ॥

Transliteration (IAST)

tataḥ pārtho mahābāhur avatīrya rathottamāt ||
dadarśa sākṣād devendraṃ pitaraṃ pākaśāsanam ||
pāṇḍureṇātapatreṇa hemadaṇḍena cāruṇā ||
divyagandhādhivāsena vyajanena vidhūyatā ||
viśvāvasuprabhṛtibhir gandharvaiḥ stutivandanaiḥ ||
stūyamānaṃ dvijāgryaiś ca ṛgyajuḥsāmasaṃstavaiḥ ||
tato 'bhigamya kaunteyaḥ śirasābhyanamad balī ||
sa cainam anuvṛttābhyāṃ bhujābhyāṃ pratyagṛhṇata ||
tataḥ śakrāsane puṇye devarājarṣipūjite ||
śakraḥ pāṇau gṛhītvainam upāveśayad antike ||
mūrdhni cainam upāghrāya devendraḥ paravīrahā ||
aṅkam āropayām āsa praśrayāvanataṃ tadā ||
sahasrākṣaniyogāt sa pārthaḥ śakrāsanaṃ tadā ||
adhyakrāmad ameyātmā dvitīya iva vāsavaḥ ||
tataḥ premṇā vṛtraśatrur arjunasya śubhaṃ mukham ||
pasparśa puṇyagandhena kareṇa parisāntvayan ||
parimārjamānaḥ śanakair bāhū cāsyāyatau śubhau ||
jyāśarakṣepakaṭhinau stambhāv iva hiraṇmayau ||
vajragrahaṇacihnena kareṇa balasūdanaḥ ||
muhur muhur vajradharo bāhū saṃsphālayañ śanaiḥ ||
smayann iva guḍākeśaṃ prekṣamāṇaḥ sahasradṛk ||
harṣeṇotphullanayano na cātṛpyata vṛtrahā ||
ekāsanopaviṣṭau tau śobhayāṃ cakratuḥ sabhām ||
sūryācandramasau vyomni caturdaśyām ivoditau ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततः पार्थो महाबाहुर् अवतीर्य रथोत्तमात् ॥ ददर्श साक्षाद् देवेन्द्रं पितरं पाकशासनम् ॥ पाण्डुरेणातपत्रेण हेमदण्डेन चारुणा ॥ दिव्यगन्धाधिवासेन व्यजनेन विधूयता ॥ विश्वावसुप्रभृतिभिर् गन्धर्वैः स्तुतिवन्दनैः ॥ स्तूयमानं द्विजाग्र्यैश् च ऋग्यजुःसामसंस्तवैः ॥ ततो ऽभिगम्य कौन्तेयः शिरसाभ्यनमद् बली ॥ स चैनम् अनुवृत्ताभ्यां भुजाभ्यां प्रत्यगृह्णत ॥ ततः शक्रासने पुण्ये देवराजर्षिपूजिते ॥ शक्रः पाणौ गृहीत्वैनम् उपावेशयद् अन्तिके ॥ मूर्ध्नि चैनम् उपाघ्राय देवेन्द्रः परवीरहा ॥ अङ्कम् आरोपयाम् आस प्रश्रयावनतं तदा ॥ सहस्राक्षनियोगात् स पार्थः शक्रासनं तदा ॥ अध्यक्रामद् अमेयात्मा द्वितीय इव वासवः ॥ ततः प्रेम्णा वृत्रशत्रुर् अर्जुनस्य शुभं मुखम् ॥ पस्पर्श पुण्यगन्धेन करेण परिसान्त्वयन् ॥ परिमार्जमानः शनकैर् बाहू चास्यायतौ शुभौ ॥ ज्याशरक्षेपकठिनौ स्तम्भाव् इव हिरण्मयौ ॥ वज्रग्रहणचिह्नेन करेण बलसूदनः ॥ मुहुर् मुहुर् वज्रधरो बाहू संस्फालयञ् शनैः ॥ स्मयन्न् इव गुडाकेशं प्रेक्षमाणः सहस्रदृक् ॥ हर्षेणोत्फुल्लनयनो न चातृप्यत वृत्रहा ॥ एकासनोपविष्टौ तौ शोभयां चक्रतुः सभाम् ॥ सूर्याचन्द्रमसौ व्योम्नि चतुर्दश्याम् इवोदितौ ॥tataḥ pārtho mahābāhur avatīrya rathottamāt || dadarśa sākṣād devendraṃ pitaraṃ pākaśāsanam || pāṇḍureṇātapatreṇa hemadaṇḍena cāruṇā || divyagandhādhivāsena vyajanena vidhūyatā || viśvāvasuprabhṛtibhir gandharvaiḥ stutivandanaiḥ || stūyamānaṃ dvijāgryaiś ca ṛgyajuḥsāmasaṃstavaiḥ || tato 'bhigamya kaunteyaḥ śirasābhyanamad balī || sa cainam anuvṛttābhyāṃ bhujābhyāṃ pratyagṛhṇata || tataḥ śakrāsane puṇye devarājarṣipūjite || śakraḥ pāṇau gṛhītvainam upāveśayad antike || mūrdhni cainam upāghrāya devendraḥ paravīrahā || aṅkam āropayām āsa praśrayāvanataṃ tadā || sahasrākṣaniyogāt sa pārthaḥ śakrāsanaṃ tadā || adhyakrāmad ameyātmā dvitīya iva vāsavaḥ || tataḥ premṇā vṛtraśatrur arjunasya śubhaṃ mukham || pasparśa puṇyagandhena kareṇa parisāntvayan || parimārjamānaḥ śanakair bāhū cāsyāyatau śubhau || jyāśarakṣepakaṭhinau stambhāv iva hiraṇmayau || vajragrahaṇacihnena kareṇa balasūdanaḥ || muhur muhur vajradharo bāhū saṃsphālayañ śanaiḥ || smayann iva guḍākeśaṃ prekṣamāṇaḥ sahasradṛk || harṣeṇotphullanayano na cātṛpyata vṛtrahā || ekāsanopaviṣṭau tau śobhayāṃ cakratuḥ sabhām || sūryācandramasau vyomni caturdaśyām ivoditau ||Арджуна сходит с колесницы, видит Индру, кланяется ему; Индра принимает сына, сажает рядом на свой престол, обнимает, целует в голову и ласково касается его лица и рук.

Translation

Партха сошёл с лучшей колесницы и увидел самого Девендру, своего отца Пакашасану: над ним держали белый зонт с золотой рукоятью, его обмахивали благоуханным веером, гандхарвы во главе с Вишвавасу пели хвалу, а лучшие дваждырождённые славили его гимнами Риг-, Яджур- и Самавед. Могучий Каунтея подошёл и склонил голову. Индра принял его вытянутыми руками, взял за руку, посадил рядом на святой престол Шакры, почитаемый богами, царями и риши, понюхал его голову и посадил на колени. По повелению Тысячеокого неизмеримый Партха взошёл на престол Шакры, как второй Васава. Вритрашатру с любовью касался его прекрасного лица, гладил его длинные руки, огрубевшие от тетивы и стрел, и, улыбаясь, не мог насытиться видом Гудакеши. Они вдвоём украсили собрание, как солнце и луна в небе».

Commentary

Встреча Индры с Арджуной передана как отцовское принятие, а не только как царская церемония. Небесное величие здесь согрето личной любовью.

Version

b9cf26a30f73 · published Jun 18, 2026, 4:25:03 AM UTC