संजय उवाच
यद् एतत् कथितं राजंस् त्वया दुर्योधनं प्रति ॥
सर्वम् एतद् यथात्थ त्वं नैतन् मिथ्या महीपते ॥
मन्युना हि समाविष्टाः पाण्डवास् ते ऽमितौजसः ॥
दृष्ट्वा कृष्णां सभां नीतां धर्मपत्नीं यशस्विनीम् ॥
दुःशासनस्य ता वाचः श्रुत्वा ते दारुणोदयाः ॥
कर्णस्य च महाराज न स्वप्स्यन्तीति मे मतिः ॥
श्रुतं हि ते महाराज यथा पार्थेन संयुगे ॥
एकादशतनुः स्थाणुर् धनुषा परितोषितः ॥
कैरातं वेषम् आस्थाय योधयाम् आस फल्गुनम् ॥
जिज्ञासुः सर्वदेवेशः कपर्दी भगवान् स्वयम् ॥
तत्रैनं लोकपालास् ते दर्शयाम् आसुर् अर्जुनम् ॥
अस्त्रहेतोः पराक्रान्तं तपसा कौरवर्षभम् ॥
नैतद् उत्सहते ऽन्यो हि लब्धुम् अन्यत्र फल्गुनात् ॥
साक्षाद् दर्शनम् एतेषाम् ईश्वराणां नरो भुवि ॥
महेश्वरेण यो राजन् न जीर्णो ग्रस्तमूर्तिमान् ॥
कस् तम् उत्सहते वीरं युद्धे जरयितुं पुमान् ॥
आसादितम् इदं घोरं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥
द्रौपदीं परिकर्षद्भिः कोपयद्भिश् च पाण्डवान् ॥
यत्र विस्फुरमाणोष्ठो भीमः प्राह वचो महत् ॥
दृष्ट्वा दुर्योधनेनोरू द्रौपद्या दर्शिताव् उभौ ॥
ऊरू भेत्स्यामि ते पाप गदया वज्रकल्पया ॥
त्रयोदशानां वर्षाणाम् अन्ते दुर्द्यूतदेविनः ॥
सर्वे प्रहरतां श्रेष्ठाः सर्वे चामिततेजसः ॥
सर्वे सर्वास्त्रविद्वांसो देवैर् अपि सुदुर्जयाः ॥
मन्ये मन्युसमुद्धूताः पुत्राणां तव संयुगे ॥
अन्तं पार्थाः करिष्यन्ति वीर्यामर्षसमन्विताः ॥
saṃjaya uvāca
yad etat kathitaṃ rājaṃs tvayā duryodhanaṃ prati ||
sarvam etad yathāttha tvaṃ naitan mithyā mahīpate ||
manyunā hi samāviṣṭāḥ pāṇḍavās te 'mitaujasaḥ ||
dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhāṃ nītāṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīm ||
duḥśāsanasya tā vācaḥ śrutvā te dāruṇodayāḥ ||
karṇasya ca mahārāja na svapsyantīti me matiḥ ||
śrutaṃ hi te mahārāja yathā pārthena saṃyuge ||
ekādaśatanuḥ sthāṇur dhanuṣā paritoṣitaḥ ||
kairātaṃ veṣam āsthāya yodhayām āsa phalgunam ||
jijñāsuḥ sarvadeveśaḥ kapardī bhagavān svayam ||
tatrainaṃ lokapālās te darśayām āsur arjunam ||
astrahetoḥ parākrāntaṃ tapasā kauravarṣabham ||
naitad utsahate 'nyo hi labdhum anyatra phalgunāt ||
sākṣād darśanam eteṣām īśvarāṇāṃ naro bhuvi ||
maheśvareṇa yo rājan na jīrṇo grastamūrtimān ||
kas tam utsahate vīraṃ yuddhe jarayituṃ pumān ||
āsāditam idaṃ ghoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam ||
draupadīṃ parikarṣadbhiḥ kopayadbhiś ca pāṇḍavān ||
yatra visphuramāṇoṣṭho bhīmaḥ prāha vaco mahat ||
dṛṣṭvā duryodhanenorū draupadyā darśitāv ubhau ||
ūrū bhetsyāmi te pāpa gadayā vajrakalpayā ||
trayodaśānāṃ varṣāṇām ante durdyūtadevinaḥ ||
sarve praharatāṃ śreṣṭhāḥ sarve cāmitatejasaḥ ||
sarve sarvāstravidvāṃso devair api sudurjayāḥ ||
manye manyusamuddhūtāḥ putrāṇāṃ tava saṃyuge ||
antaṃ pārthāḥ kariṣyanti vīryāmarṣasamanvitāḥ ||
Sanjaya said: "O king, all that you have said concerning Duryodhana is true. The Pandavas, of boundless might, having seen glorious Draupadi, their lawful wife, brought into the assembly, and having heard the harsh words of Duhshasana and of Karna, will not, I think, be able to sleep in peace. You have heard how Sthanu himself, the eleven-bodied one, taking the guise of a Kirata, tested Phalguna and was pleased with his bow; how all the guardians of the worlds appeared before Arjuna, that bull among the Kauravas, for the sake of weapons. No one on earth save Phalguna is able to obtain the direct vision of these lords. Who could hope in battle to wear down the hero whom even Maheshvara did not wear down? A terrible deed has already been done by those who dragged Draupadi and kindled the wrath of the Pandavas. Bhima, seeing Duryodhana display both thighs to Draupadi, spoke a great vow: 'I shall break your thighs, O sinner, wicked gambler, with a mace like the thunderbolt, at the end of thirteen years.' All the Parthas are the foremost among warriors, know every weapon, and are hard to conquer even by the gods. I think that, roused by wrath, the Parthas, endowed with valor and indignation, will make an end of your sons in battle."
d1ddebab99e2 · published Jul 16, 2026, 4:51:20 PM UTC
Available inRUENPage between verses with
Sanjaya links Arjuna's celestial weapons to the earthly cause of the war: Draupadi's humiliation. A cosmic power answers a concrete injustice.