Mahabharata 3.52.1-10

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
तेभ्यः प्रतिज्ञाय नलः करिष्य इति भारत ॥
अथैनान् परिपप्रच्छ कृताञ्जलिर् अवस्थितः ॥
के वै भवन्तः कश् चासौ यस्याहं दूत ईप्सितः ॥
किं च तत्र मया कार्यं कथयध्वं यथातथम् ॥
एवम् उक्ते नैषधेन मघवान् प्रत्यभाषत ॥
अमरान् वै निबोधास्मान् दमयन्त्यर्थम् आगतान् ॥
अहम् इन्द्रो ऽयम् अग्निश् च तथैवायम् अपांपतिः ॥
शरीरान्तकरो नॄणां यमो ऽयम् अपि पार्थिव ॥
स वै त्वम् आगतान् अस्मान् दमयन्त्यै निवेदय ॥
लोकपालाः सहेन्द्रास् त्वां समायान्ति दिदृक्षवः ॥
प्राप्तुम् इच्छन्ति देवास् त्वां शक्रो ऽग्निर् वरुणो यमः ॥
तेषाम् अन्यतमं देवं पतित्वे वरयस्व ह ॥
एवम् उक्तः स शक्रेण नलः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥
एकार्थसमवेतं मां न प्रेषयितुम् अर्हथ ॥
देवा ऊचुः
करिष्य इति संश्रुत्य पूर्वम् अस्मासु नैषध ॥
न करिष्यसि कस्मात् त्वं व्रज नैषध माचिरम् ॥
बृहदश्व उवाच
एवम् उक्तः स देवैस् तैर् नैषधः पुनर् अब्रवीत् ॥
सुरक्षितानि वेश्मानि प्रवेष्टुं कथम् उत्सहे ॥
प्रवेक्ष्यसीति तं शक्रः पुनर् एवाभ्यभाषत ॥
जगाम स तथेत्य् उक्त्वा दमयन्त्या निवेशनम् ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
tebhyaḥ pratijñāya nalaḥ kariṣya iti bhārata ||
athainān paripapraccha kṛtāñjalir avasthitaḥ ||
ke vai bhavantaḥ kaś cāsau yasyāhaṃ dūta īpsitaḥ ||
kiṃ ca tatra mayā kāryaṃ kathayadhvaṃ yathātatham ||
evam ukte naiṣadhena maghavān pratyabhāṣata ||
amarān vai nibodhāsmān damayantyartham āgatān ||
aham indro 'yam agniś ca tathaivāyam apāṃpatiḥ ||
śarīrāntakaro nṝṇāṃ yamo 'yam api pārthiva ||
sa vai tvam āgatān asmān damayantyai nivedaya ||
lokapālāḥ sahendrās tvāṃ samāyānti didṛkṣavaḥ ||
prāptum icchanti devās tvāṃ śakro 'gnir varuṇo yamaḥ ||
teṣām anyatamaṃ devaṃ patitve varayasva ha ||
evam uktaḥ sa śakreṇa nalaḥ prāñjalir abravīt ||
ekārthasamavetaṃ māṃ na preṣayitum arhatha ||
devā ūcuḥ
kariṣya iti saṃśrutya pūrvam asmāsu naiṣadha ||
na kariṣyasi kasmāt tvaṃ vraja naiṣadha māciram ||
bṛhadaśva uvāca
evam uktaḥ sa devais tair naiṣadhaḥ punar abravīt ||
surakṣitāni veśmāni praveṣṭuṃ katham utsahe ||
pravekṣyasīti taṃ śakraḥ punar evābhyabhāṣata ||
jagāma sa tathety uktvā damayantyā niveśanam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच तेभ्यः प्रतिज्ञाय नलः करिष्य इति भारत ॥ अथैनान् परिपप्रच्छ कृताञ्जलिर् अवस्थितः ॥ के वै भवन्तः कश् चासौ यस्याहं दूत ईप्सितः ॥ किं च तत्र मया कार्यं कथयध्वं यथातथम् ॥ एवम् उक्ते नैषधेन मघवान् प्रत्यभाषत ॥ अमरान् वै निबोधास्मान् दमयन्त्यर्थम् आगतान् ॥ अहम् इन्द्रो ऽयम् अग्निश् च तथैवायम् अपांपतिः ॥ शरीरान्तकरो नॄणां यमो ऽयम् अपि पार्थिव ॥ स वै त्वम् आगतान् अस्मान् दमयन्त्यै निवेदय ॥ लोकपालाः सहेन्द्रास् त्वां समायान्ति दिदृक्षवः ॥ प्राप्तुम् इच्छन्ति देवास् त्वां शक्रो ऽग्निर् वरुणो यमः ॥ तेषाम् अन्यतमं देवं पतित्वे वरयस्व ह ॥ एवम् उक्तः स शक्रेण नलः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥ एकार्थसमवेतं मां न प्रेषयितुम् अर्हथ ॥ देवा ऊचुः करिष्य इति संश्रुत्य पूर्वम् अस्मासु नैषध ॥ न करिष्यसि कस्मात् त्वं व्रज नैषध माचिरम् ॥ बृहदश्व उवाच एवम् उक्तः स देवैस् तैर् नैषधः पुनर् अब्रवीत् ॥ सुरक्षितानि वेश्मानि प्रवेष्टुं कथम् उत्सहे ॥ प्रवेक्ष्यसीति तं शक्रः पुनर् एवाभ्यभाषत ॥ जगाम स तथेत्य् उक्त्वा दमयन्त्या निवेशनम् ॥bṛhadaśva uvāca tebhyaḥ pratijñāya nalaḥ kariṣya iti bhārata || athainān paripapraccha kṛtāñjalir avasthitaḥ || ke vai bhavantaḥ kaś cāsau yasyāhaṃ dūta īpsitaḥ || kiṃ ca tatra mayā kāryaṃ kathayadhvaṃ yathātatham || evam ukte naiṣadhena maghavān pratyabhāṣata || amarān vai nibodhāsmān damayantyartham āgatān || aham indro 'yam agniś ca tathaivāyam apāṃpatiḥ || śarīrāntakaro nṝṇāṃ yamo 'yam api pārthiva || sa vai tvam āgatān asmān damayantyai nivedaya || lokapālāḥ sahendrās tvāṃ samāyānti didṛkṣavaḥ || prāptum icchanti devās tvāṃ śakro 'gnir varuṇo yamaḥ || teṣām anyatamaṃ devaṃ patitve varayasva ha || evam uktaḥ sa śakreṇa nalaḥ prāñjalir abravīt || ekārthasamavetaṃ māṃ na preṣayitum arhatha || devā ūcuḥ kariṣya iti saṃśrutya pūrvam asmāsu naiṣadha || na kariṣyasi kasmāt tvaṃ vraja naiṣadha māciram || bṛhadaśva uvāca evam uktaḥ sa devais tair naiṣadhaḥ punar abravīt || surakṣitāni veśmāni praveṣṭuṃ katham utsahe || pravekṣyasīti taṃ śakraḥ punar evābhyabhāṣata || jagāma sa tathety uktvā damayantyā niveśanam ||Nala promises the gods his help, then learns that these are Indra, Agni, Varuna, and Yama, who have come for Damayanti; he asks not to be sent, since he himself longs for her, but the gods remind him of his promise, and Indra grants him entry into the guarded chambers.

Translation

Brihadashva said: 'Nala promised the gods, "I will do it," and then, standing with joined palms, asked: "Who are you, and to whom do you wish to send me? What exactly must I do?" Maghavan replied: "Know that we are immortals who have come for the sake of Damayanti. I am Indra, this is Agni, this is the lord of the waters, and this is Yama, who brings the life of men to its end. Tell Damayanti: the guardians of the world, together with Indra, have come to see you; Shakra, Agni, Varuna, and Yama wish to have you — choose one of the gods as your husband." Nala, with joined palms, said: "You should not send me, for I have come with the very same desire." The gods answered: "You promised us before, saying, 'I will do it.' Why will you not do it now? Go, Nishadha, without delay." Nala objected: "How shall I dare enter chambers so well guarded?" Shakra said: "You shall enter." Nala replied, "So be it," and went to the house of Damayanti.'

Commentary

Nala does not seek a way out, though the errand wounds his heart. The truth of his word stands higher for him than his own desire, and so even the gods entrust him with an impossible entry.

Version

0a20ec1f918f · published Jul 16, 2026, 4:54:08 PM UTC

Available inRUEN