Mahabharata 3.54.10-24

Devanāgarī

ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत ॥
ददर्श भैमी पुरुषान् पञ्च तुल्याकृतीन् इव ॥
तान् समीक्ष्य ततः सर्वान् निर्विशेषाकृतीन् स्थितान् ॥
संदेहाद् अथ वैदर्भी नाभ्यजानान् नलं नृपम् ॥
यं यं हि ददृशे तेषां तं तं मेने नलं नृपम् ॥
सा चिन्तयन्ती बुद्ध्याथ तर्कयाम् आस भामिनी ॥
कथं नु देवाञ् जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम् ॥
एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता ॥
श्रुतानि देवलिङ्गानि चिन्तयाम् आस भारत ॥
देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे ॥
तानीह तिष्ठतां भूमाव् एकस्यापि न लक्षये ॥
सा विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः ॥
शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालम् अमन्यत ॥
वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा ॥
देवेभ्यः प्राञ्जलिर् भूत्वा वेपमानेदम् अब्रवीत् ॥
हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः ॥
पतित्वे तेन सत्येन देवास् तं प्रदिशन्तु मे ॥
वाचा च मनसा चैव यथा नाभिचराम्य् अहम् ॥
तेन सत्येन विबुधास् तम् एव प्रदिशन्तु मे ॥
यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिपः ॥
तेन सत्येन मे देवास् तम् एव प्रदिशन्तु मे ॥
स्वं चैव रूपं पुष्यन्तु लोकपालाः सहेश्वराः ॥
यथाहम् अभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम् ॥
निशम्य दमयन्त्यास् तत् करुणं परिदेवितम् ॥
निश्चयं परमं तथ्यम् अनुरागं च नैषधे ॥
मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च भारत ॥
यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्यं लिङ्गधारणे ॥
सापश्यद् विबुधान् सर्वान् अस्वेदान् स्तब्धलोचनान् ॥
हृषितस्रग्रजोहीनान् स्थितान् अस्पृशतः क्षितिम् ॥
छायाद्वितीयो म्लानस्रग् रजःस्वेदसमन्वितः ॥
भूमिष्ठो नैषधश् चैव निमेषेण च सूचितः ॥

Transliteration (IAST)

tataḥ saṃkīrtyamāneṣu rājñāṃ nāmasu bhārata ||
dadarśa bhaimī puruṣān pañca tulyākṛtīn iva ||
tān samīkṣya tataḥ sarvān nirviśeṣākṛtīn sthitān ||
saṃdehād atha vaidarbhī nābhyajānān nalaṃ nṛpam ||
yaṃ yaṃ hi dadṛśe teṣāṃ taṃ taṃ mene nalaṃ nṛpam ||
sā cintayantī buddhyātha tarkayām āsa bhāminī ||
kathaṃ nu devāñ jānīyāṃ kathaṃ vidyāṃ nalaṃ nṛpam ||
evaṃ saṃcintayantī sā vaidarbhī bhṛśaduḥkhitā ||
śrutāni devaliṅgāni cintayām āsa bhārata ||
devānāṃ yāni liṅgāni sthavirebhyaḥ śrutāni me ||
tānīha tiṣṭhatāṃ bhūmāv ekasyāpi na lakṣaye ||
sā viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ ||
śaraṇaṃ prati devānāṃ prāptakālam amanyata ||
vācā ca manasā caiva namaskāraṃ prayujya sā ||
devebhyaḥ prāñjalir bhūtvā vepamānedam abravīt ||
haṃsānāṃ vacanaṃ śrutvā yathā me naiṣadho vṛtaḥ ||
patitve tena satyena devās taṃ pradiśantu me ||
vācā ca manasā caiva yathā nābhicarāmy aham ||
tena satyena vibudhās tam eva pradiśantu me ||
yathā devaiḥ sa me bhartā vihito niṣadhādhipaḥ ||
tena satyena me devās tam eva pradiśantu me ||
svaṃ caiva rūpaṃ puṣyantu lokapālāḥ saheśvarāḥ ||
yathāham abhijānīyāṃ puṇyaślokaṃ narādhipam ||
niśamya damayantyās tat karuṇaṃ paridevitam ||
niścayaṃ paramaṃ tathyam anurāgaṃ ca naiṣadhe ||
manoviśuddhiṃ buddhiṃ ca bhaktiṃ rāgaṃ ca bhārata ||
yathoktaṃ cakrire devāḥ sāmarthyaṃ liṅgadhāraṇe ||
sāpaśyad vibudhān sarvān asvedān stabdhalocanān ||
hṛṣitasragrajohīnān sthitān aspṛśataḥ kṣitim ||
chāyādvitīyo mlānasrag rajaḥsvedasamanvitaḥ ||
bhūmiṣṭho naiṣadhaś caiva nimeṣeṇa ca sūcitaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत ॥ ददर्श भैमी पुरुषान् पञ्च तुल्याकृतीन् इव ॥ तान् समीक्ष्य ततः सर्वान् निर्विशेषाकृतीन् स्थितान् ॥ संदेहाद् अथ वैदर्भी नाभ्यजानान् नलं नृपम् ॥ यं यं हि ददृशे तेषां तं तं मेने नलं नृपम् ॥ सा चिन्तयन्ती बुद्ध्याथ तर्कयाम् आस भामिनी ॥ कथं नु देवाञ् जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम् ॥ एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता ॥ श्रुतानि देवलिङ्गानि चिन्तयाम् आस भारत ॥ देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे ॥ तानीह तिष्ठतां भूमाव् एकस्यापि न लक्षये ॥ सा विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः ॥ शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालम् अमन्यत ॥ वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा ॥ देवेभ्यः प्राञ्जलिर् भूत्वा वेपमानेदम् अब्रवीत् ॥ हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः ॥ पतित्वे तेन सत्येन देवास् तं प्रदिशन्तु मे ॥ वाचा च मनसा चैव यथा नाभिचराम्य् अहम् ॥ तेन सत्येन विबुधास् तम् एव प्रदिशन्तु मे ॥ यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिपः ॥ तेन सत्येन मे देवास् तम् एव प्रदिशन्तु मे ॥ स्वं चैव रूपं पुष्यन्तु लोकपालाः सहेश्वराः ॥ यथाहम् अभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम् ॥ निशम्य दमयन्त्यास् तत् करुणं परिदेवितम् ॥ निश्चयं परमं तथ्यम् अनुरागं च नैषधे ॥ मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च भारत ॥ यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्यं लिङ्गधारणे ॥ सापश्यद् विबुधान् सर्वान् अस्वेदान् स्तब्धलोचनान् ॥ हृषितस्रग्रजोहीनान् स्थितान् अस्पृशतः क्षितिम् ॥ छायाद्वितीयो म्लानस्रग् रजःस्वेदसमन्वितः ॥ भूमिष्ठो नैषधश् चैव निमेषेण च सूचितः ॥tataḥ saṃkīrtyamāneṣu rājñāṃ nāmasu bhārata || dadarśa bhaimī puruṣān pañca tulyākṛtīn iva || tān samīkṣya tataḥ sarvān nirviśeṣākṛtīn sthitān || saṃdehād atha vaidarbhī nābhyajānān nalaṃ nṛpam || yaṃ yaṃ hi dadṛśe teṣāṃ taṃ taṃ mene nalaṃ nṛpam || sā cintayantī buddhyātha tarkayām āsa bhāminī || kathaṃ nu devāñ jānīyāṃ kathaṃ vidyāṃ nalaṃ nṛpam || evaṃ saṃcintayantī sā vaidarbhī bhṛśaduḥkhitā || śrutāni devaliṅgāni cintayām āsa bhārata || devānāṃ yāni liṅgāni sthavirebhyaḥ śrutāni me || tānīha tiṣṭhatāṃ bhūmāv ekasyāpi na lakṣaye || sā viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ || śaraṇaṃ prati devānāṃ prāptakālam amanyata || vācā ca manasā caiva namaskāraṃ prayujya sā || devebhyaḥ prāñjalir bhūtvā vepamānedam abravīt || haṃsānāṃ vacanaṃ śrutvā yathā me naiṣadho vṛtaḥ || patitve tena satyena devās taṃ pradiśantu me || vācā ca manasā caiva yathā nābhicarāmy aham || tena satyena vibudhās tam eva pradiśantu me || yathā devaiḥ sa me bhartā vihito niṣadhādhipaḥ || tena satyena me devās tam eva pradiśantu me || svaṃ caiva rūpaṃ puṣyantu lokapālāḥ saheśvarāḥ || yathāham abhijānīyāṃ puṇyaślokaṃ narādhipam || niśamya damayantyās tat karuṇaṃ paridevitam || niścayaṃ paramaṃ tathyam anurāgaṃ ca naiṣadhe || manoviśuddhiṃ buddhiṃ ca bhaktiṃ rāgaṃ ca bhārata || yathoktaṃ cakrire devāḥ sāmarthyaṃ liṅgadhāraṇe || sāpaśyad vibudhān sarvān asvedān stabdhalocanān || hṛṣitasragrajohīnān sthitān aspṛśataḥ kṣitim || chāyādvitīyo mlānasrag rajaḥsvedasamanvitaḥ || bhūmiṣṭho naiṣadhaś caiva nimeṣeṇa ca sūcitaḥ ||Когда называют имена царей, Дамаянти видит пять одинаковых Нал и не узнаёт настоящего; она вспоминает признаки богов, молит их истиной своего выбора и чистоты, и они открывают свои признаки: не потеют, не моргают, гирлянды свежи, не касаются земли; Нала имеет тень, пыль, пот и увядшую гирлянду.

Translation

Когда стали называть имена царей, Бхаими увидела пятерых мужчин одинакового облика. Они стояли без различий, и Дамаянти не могла узнать царя Налу: кого бы ни видела, каждого считала Налой. Она стала размышлять: «Как мне узнать богов? Как узнать царя Налу?» В сильной печали она вспомнила признаки богов, слышанные от старших, но не видела их ни у одного из стоящих на земле. Тогда, много раз обдумав, она поняла: пришло время искать прибежища у богов. Сложив ладони, дрожа, она поклонилась им словом и умом: «Истиной того, что я выбрала Нишадху, услышав слова лебедей, пусть боги укажут мне его. Истиной того, что я ни словом, ни умом не отступила от него, пусть боги укажут мне его. Истиной того, что сами боги назначили мне Налу мужем, пусть они укажут мне его. Пусть локапалы примут свой настоящий облик, чтобы я узнала Пуньяшлоку». Услышав её жалобную молитву, её твёрдое решение, любовь к Нишадхе, чистоту ума, разум, преданность и чувство, боги сделали так, как она просила. Она увидела всех богов: без пота, с неподвижными глазами, со свежими гирляндами, без пыли, не касающихся земли. Нишадха же стоял на земле, с тенью, увядшей гирляндой, пылью, потом и морганием».

Commentary

Дамаянти побеждает не хитростью, а истиной. Её молитва основана на чистоте выбора, и потому сами боги помогают ей различить смертного возлюбленного среди божественных образов.

Version

ee0c088fc7a3 · published Jun 18, 2026, 4:30:46 AM UTC