Mahabharata 3.54.1-9

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
अथ काले शुभे प्राप्ते तिथौ पुण्ये क्षणे तथा ॥
आजुहाव महीपालान् भीमो राजा स्वयंवरे ॥
तच् छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः ॥
त्वरिताः समुपाजग्मुर् दमयन्तीम् अभीप्सवः ॥
कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम् ॥
विविशुस् ते महारङ्गं नृपाः सिंहा इवाचलम् ॥
तत्रासनेषु विविधेष्व् आसीनाः पृथिवीक्षितः ॥
सुरभिस्रग्धराः सर्वे सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥
तां राजसमितिं पूर्णां नागैर् भोगवतीम् इव ॥
संपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर् व्याघ्रैर् गिरिगुहाम् इव ॥
तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः ॥
आकारवन्तः सुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः ॥
सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च ॥
मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि ॥
दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना ॥
मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूंषि च मनांसि च ॥
तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर् महात्मनाम् ॥
तत्र तत्रैव सक्ताभून् न चचाल च पश्यताम् ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
atha kāle śubhe prāpte tithau puṇye kṣaṇe tathā ||
ājuhāva mahīpālān bhīmo rājā svayaṃvare ||
tac chrutvā pṛthivīpālāḥ sarve hṛcchayapīḍitāḥ ||
tvaritāḥ samupājagmur damayantīm abhīpsavaḥ ||
kanakastambharuciraṃ toraṇena virājitam ||
viviśus te mahāraṅgaṃ nṛpāḥ siṃhā ivācalam ||
tatrāsaneṣu vividheṣv āsīnāḥ pṛthivīkṣitaḥ ||
surabhisragdharāḥ sarve sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ ||
tāṃ rājasamitiṃ pūrṇāṃ nāgair bhogavatīm iva ||
saṃpūrṇāṃ puruṣavyāghrair vyāghrair giriguhām iva ||
tatra sma pīnā dṛśyante bāhavaḥ parighopamāḥ ||
ākāravantaḥ suślakṣṇāḥ pañcaśīrṣā ivoragāḥ ||
sukeśāntāni cārūṇi sunāsāni śubhāni ca ||
mukhāni rājñāṃ śobhante nakṣatrāṇi yathā divi ||
damayantī tato raṅgaṃ praviveśa śubhānanā ||
muṣṇantī prabhayā rājñāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca ||
tasyā gātreṣu patitā teṣāṃ dṛṣṭir mahātmanām ||
tatra tatraiva saktābhūn na cacāla ca paśyatām ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच अथ काले शुभे प्राप्ते तिथौ पुण्ये क्षणे तथा ॥ आजुहाव महीपालान् भीमो राजा स्वयंवरे ॥ तच् छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः ॥ त्वरिताः समुपाजग्मुर् दमयन्तीम् अभीप्सवः ॥ कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम् ॥ विविशुस् ते महारङ्गं नृपाः सिंहा इवाचलम् ॥ तत्रासनेषु विविधेष्व् आसीनाः पृथिवीक्षितः ॥ सुरभिस्रग्धराः सर्वे सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ तां राजसमितिं पूर्णां नागैर् भोगवतीम् इव ॥ संपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर् व्याघ्रैर् गिरिगुहाम् इव ॥ तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः ॥ आकारवन्तः सुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः ॥ सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च ॥ मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि ॥ दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना ॥ मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूंषि च मनांसि च ॥ तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर् महात्मनाम् ॥ तत्र तत्रैव सक्ताभून् न चचाल च पश्यताम् ॥bṛhadaśva uvāca atha kāle śubhe prāpte tithau puṇye kṣaṇe tathā || ājuhāva mahīpālān bhīmo rājā svayaṃvare || tac chrutvā pṛthivīpālāḥ sarve hṛcchayapīḍitāḥ || tvaritāḥ samupājagmur damayantīm abhīpsavaḥ || kanakastambharuciraṃ toraṇena virājitam || viviśus te mahāraṅgaṃ nṛpāḥ siṃhā ivācalam || tatrāsaneṣu vividheṣv āsīnāḥ pṛthivīkṣitaḥ || surabhisragdharāḥ sarve sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ || tāṃ rājasamitiṃ pūrṇāṃ nāgair bhogavatīm iva || saṃpūrṇāṃ puruṣavyāghrair vyāghrair giriguhām iva || tatra sma pīnā dṛśyante bāhavaḥ parighopamāḥ || ākāravantaḥ suślakṣṇāḥ pañcaśīrṣā ivoragāḥ || sukeśāntāni cārūṇi sunāsāni śubhāni ca || mukhāni rājñāṃ śobhante nakṣatrāṇi yathā divi || damayantī tato raṅgaṃ praviveśa śubhānanā || muṣṇantī prabhayā rājñāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca || tasyā gātreṣu patitā teṣāṃ dṛṣṭir mahātmanām || tatra tatraiva saktābhūn na cacāla ca paśyatām ||В благой день Бхима созывает царей; они входят в украшенный зал, полный могучих владык, и Дамаянти появляется, похищая сиянием глаза и умы собравшихся.

Translation

Брихадэшва сказал: «Когда пришло благоприятное время, святая титхи и должный миг, царь Бхима созвал земных владык на сваямвару. Все цари, мучимые желанием, поспешили к Дамаянти. Они вошли в великий зал, сияющий золотыми столбами и воротами, как львы входят в гору. Земные правители сидели на разных сиденьях, все в благоуханных гирляндах и сверкающих серьгах. То собрание царей было полно, как Бхогавати нагами, как горная пещера тиграми. Там виднелись сильные руки, подобные железным засовам и пятиглавым змеям, и прекрасные лица царей сияли, как звёзды в небе. Затем прекраснолицая Дамаянти вошла в зал, своим блеском похищая глаза и умы царей. Взоры великих людей упали на её тело и застыли там, не двигаясь».

Commentary

Сваямвара показывает власть красоты, но эта красота не вещь для захвата. Дамаянти входит как та, кто будет выбирать, а не как добыча собрания.

Version

dfb74b73d398 · published Jun 18, 2026, 4:30:46 AM UTC